„Adamie, ty Boży kmieciu
Ty siedzisz u Boga wiecu”
(Bogurodzica)
I. Parlament i parlamentaryzm
Początki parlamentaryzmu toną w odległej przeszłości rodzaju ludzkiego. Nie każde jednak zgromadzenie, które podejmuje decyzje, może być uznane za funkcjonalny odpowiednik parlamentu. Przyjmuję, że podstawowym warunkiem sine qua non uznania jakiegoś zgromadzenia za parlament jest konieczność zaistnienia politycznego przetargu między „rządem” (królem, starszyzną) a obywatelami (ludem, narodem, poddanymi itp.). Tam gdzie „rząd” musi negocjować z jakimś zgromadzeniem znaczną część swoich decyzji, na czele z podatkami i budżetem, tam z wolna pojawia się parlamentaryzm i funkcjonalny odpowiednik parlamentu.
Rozumiemy zatem, że nie w każdym zakątku globu parlamentaryzm mógł się pojawić. W wielu starożytnych cywilizacjach elita zupełnie nie liczyła się ze zdaniem poddanych. Z tego powodu starożytne republiki i demokracje usilnie ograniczały władzę jednostek, nierzadko też rozpraszały funkcje „rządu” pomiędzy różne instytucje.
Najwcześniejszym znanym zgromadzeniem o funkcji parlamentu mogło być zgromadzenie Sumerów, zwołane około roku 3000 przed Chrystusem. O tym wydarzeniu opowiada epos o Gilgameszu. W zgromadzeniu uczestniczył król Gilgamesz, starszyzna oraz licznie zabrany lud. Przedmiotem decyzji było wypowiedzenie wojny. Starszyzna opowiadała się za pokojem, ale król odwołał się do ludu, który podtrzymał decyzję o wojnie. Jak widzimy, mamy do czynienia z czymś w rodzaju „wiecu”, na którym starszyzna ma głos decydujący, o ile zdoła przekonać lud. Taka „mieszana forma ustrojowa” odpowiada starożytnym koncepcjom Polibiusza, Cycerona i innych filozofów Grecji i Rzymu. Nie są to rządy ani arystokratyczne, ani demokratyczne, są to rządy mieszane. Taką też „pragmatyczną” i adekwatną do realiów definicję parlamentu przyjmuję z otwartymi ramionami.
II. Zgromadzenia „parlamentarne” w Środkowej Europie we wczesnym średniowieczu
Niestety, historiografia ludów barbarzyńskich i początków średniowiecznej Europy jest niepokojąco nasączona ideologią, toteż z rezerwą należy odnosić się do takich terminów, jak „plemię”, „monarchia patrymonialna”, „gminowładztwo” czy „Słowianie”. Uważa się jednak, że najstarszy opis słowiańskiego „wiecu” pochodzi z dzieła Prokopa z Cezarei. Opowiada on o zgromadzeniach Antów, a dla ich ustroju używa niejasnego w epoce Bizancjum słowa „demokracja”. Źródła frankijskie określają te zgromadzenia mianem „placitum”, co można tłumaczyć jako uchwałę, zgromadzenie uchwalające, umowę, zgodę, rozporządzenie. Wyraz „placeta” pojawia się jako określenie zgromadzenia zwołanego przez Samona w celu rozeznania i rozsądzenia skarg wnoszonych przez Sichariusa – posła króla Dagoberta. Najstarsza ruska wzmianka o wiecu w Biełgorodzie pochodzi z roku 997. Słowa „placitum” używa Thietmar na określenie sposobu i miejsca rozstrzygania spraw spornych przez Lutyków. Lutykowie nie podlegają władzy jednego człowieka, a podczas ich narad duże znaczenie ma starszyzna. Przy opisie wiecu zwołanego przez Bolesława Krzywoustego Gall Anonim używa słowa „concio” (zgromadzenie, mowa, kazanie). W źródłach późniejszych najczęściej używanym słowem jest „colloquium”. Takie właśnie kolokwium odprawia książę szczeciński Warcisław z możnymi. Terminu tego jednak nie można tłumaczyć jako „wiec”, gdyż tym mianem średniowieczna polszczyzna określała zgromadzenia sądowe i słowo to było w szerszym użytku dopiero od wieku XV.
Samo słowo „wiec” wywodzi się z nieistniejącego dziś czasownika „wietati” – mówić (stąd może słowo „obwieścić”). Słowo to silniej zakorzeniło się w języku ruskim (np. „sowiet” – rada, „witij” – mówca, „nawiet” – oszczerstwo itp.). Dostrzega się także związek tego słowa ze słowem „obietnica” („obwietnica”) i „obiata” („obwiata” – to co się bogom przyrzeka). Wiadomo, że podczas wieców składano ofiary bóstwom, a późniejsze sejmiki i Sejmy rozpoczynano Mszą Świętą. Zatem związek narady ze światem duchowym jest czymś nieodzownym.
Germanie, Rusini i Szwedzi przyjęli chrześcijaństwo w wyniku decyzji wiecu. Co ciekawe, Kosmas podaje, że jedna z takich narad toczyła się w kole. Pośrodku siedzieli możni i starostowie, zaś za ich plecami – prości wojownicy. Podobny układ przestrzenny zachował się zresztą także w późniejszych sejmikach i Sejmach, z tym jednak, że w Sejmie centralny punkt zajmował król. W dzisiejszym Sejmie rolę „władcy” przejął Marszałek Sejmu, który ze swojej „katedry” dominuje nad zgromadzeniem. Szefowie klubów parlamentarnych są odpowiednikiem starszyzny (konwent seniorów).
III. Świadkowie decyzji księcia
W średniowiecznej Europie wzorem był ustrój starożytnego Rzymu, który wraz z chrześcijaństwem był w tej czy innej formie imitowany w wielu krajach, w tym Polsce. Słabo znano instytucję republiki, za to doskonale rozumiano instytucję cesarstwa. Stąd też pierwsze państwa chrześcijańskie w Europie opierały się przede wszystkim na osobie panującego. Jeśli parlament miał się w ogóle pojawić, to z istotnym udziałem głowy państwa.
W Polsce początki parlamentaryzmu wiążą się również silnie z instytucją świadków. Decyzja w sprawach publicznych w oczywisty sposób wymagała obecności tych, którzy swoim autorytetem mogli potwierdzić fakt jej podjęcia. Miało to szczególne znaczenie w społeczeństwie w lwiej części niepiśmiennym. Dokument łatwo mógł zaginąć, zostać ukradziony lub zniszczony. Świadkowie mogli jednak pomóc w jego odtworzeniu. Stąd ważnym było, aby przy zawieraniu umów, na przykład ślubu, obecni byli świadkowie. Co więcej, w rytuale ślubnym do dziś zachowała się możliwość zawetowania ceremonii ślubnej przez kogokolwiek z obecnych, o ile przedstawił ważkie powody (wątpliwości co do wiarygodności któregokolwiek z narzeczonych, podejrzenie złych intencji, bigamię itp.).
Oczywistym jest, że na świadków decyzji księcia lub króla nie powoływano byle kogo. Świadkiem musiała być osoba znana, szanowana, pełniąca urząd lub zamożna i wpływowa. Dobrze było, gdy świadków było co najmniej kilku. Domyślamy się, że jak podczas ceremonii ślubnej, tak i tutaj świadkowie mogli nie złożyć podpisu na dokumencie, choć narażało ich to zapewne na niełaskę pańską. Wpływu swojego używali prawdopodobnie w sposób zakulisowy, wymuszając rozmaite decyzje poprzez polityczne przetargi z księciem lub królem. W późniejszej Rzeczypospolitej wiele decyzji król musiał konsultować z senatem, a prawo kontrasygnaty dokumentów wyrobił sobie z czasem kanclerz.
IV. Kolokwia rodowe i urzędnicze
Najważniejsze decyzje podejmowano podczas zgromadzeń zwanych po łacinie kolokwiami. Istniały dwie formy kolokwiów: zjazdy rodzinne dynastii piastowskiej i zjazdy książąt dzielnicowych z lokalnymi możnowładcami, biskupami i urzędnikami ziemskimi. Balzer sądził, że zjazdy rodowe miały znaczenie jako reprezentacja Polski w relacjach międzynarodowych, gdyż kuria papieska w pismach swych zwracała się do ogółu książąt polskich (universis ducibus in Polonia constitutis, Balzer, 84).
Podczas kolokwiów „urzędniczych” nadawano przywileje na rzecz kościoła, zezwalano na lokacje na prawie niemieckim, zatwierdzano alienacji nieruchomości, dawniej wydane przywileje i dawniejsze nadania, lokacje miast książęcych, wykonywano władzę sędziowską, zwracano kościołowi niesłusznie zabrane nieruchomości lub uprawnienia, nadawano nieruchomości, uchwalano ustawy, nadawano urzędy, uchwalano podatki, wypowiadano wojnę, uchwalano pomoc dla sprzymierzeńców, przyjmowano i odprawiano posłów obcych państw, wreszcie wybierano władców. Boroń podaje, że w pewnym przypadku, lud zatwierdzał dokonaną elekcję, poprzez śpiewanie Kyrie Eleyson, co jego zdaniem miało odpowiadać pogańskiej klątwie na bogów. W Rzeczypospolitej po wyborze króla śpiewano Te Deum Laudamus.
Kto oprócz urzędników uczestniczył w wiecach? Tradycyjnie uczestniczył w nich lud. Jednakże gdy nałożono nań obowiązki transportowe podczas wiecu, udział w nim stał się uciążliwym obowiązkiem. Zdarzało się zatem, że niekiedy zwalniano chłopów z obowiązku udziału w wiecu. Na wiece sądowe pozywano nierzadko też duchownych, co powodowało ich niezadowolenie i skargi do papieża. Jak widać, celebrowanie Wolności we wspólnocie nie zawsze jest pociągające, zwłaszcza gdy rodzi obowiązki.
Wiece odbywały się najczęściej pod gołym niebem, na polach, często w pobliżu miejsca kultu, na przykład nieopodal góry Ślęży pod Wrocławiem. Odrębne budynki nierzadko przysługiwały starszyźnie. Ten układ przestrzenny przypomina późniejsze elekcje królów polskich: senatorowie obradowali w specjalnie do tego celu zbudowanej szopie, zaś szlachta konno stała za wałem. Uważa się, że wiece mogły się też odbywać w miejscach targowych, a nawet w swego rodzaju „halach”, choć z pewnością hale targowe nie mogły pomieścić całej zgromadzonej ludności, a jedynie starszyznę.
Zachorowski uważał, że zjazdy te były w pełni zależne od woli władcy i pełniły rolę li tylko doradczą. Abraham dodał informację o kilku wiecach zwołanych specjalnie do ułożenia relacji między władzą świecką i duchowną. Grodecki podważył tezę o zależności wieców od książąt. Sądził on, że w XIII wieku mogły być one instytucją stałą, trwały kilka, niekiedy nawet kilkanaście dni, a książę przed zakończeniem wiecu zapowiadał czas i miejsce następnego. Grodecki uważał, że wiec składał się z trzech składników: księcia, urzędników (barones) i ogółu rycerstwa, a nawet wolnej ludności wieśniaczej. Udział urzędników był konieczny dla ważności wiecu. Ogół rycerstwa odgrywał ważną rolę świadków, zapewniających jawność i obiektywność wyroków i zarządzeń (actum publice, in pleno colloquio). Co więcej, książęta usiłujący pomijać consensus baronów musieli się liczyć z protestem a nawet buntem (jak w r. 1277). Grodecki sądził również, że decyzje na wiecu zapadały pod postacią formalnych uchwał, na zasadzie jednomyślności. Wprawdzie książęta często poprzestawali na „zgodzie i radzie” większości baronów nie licząc się z protestem mniejszości, jednak po dwakroć w XIII wieku zagwarantowano biskupowi wrocławskiemu i jego kapitule poszanowanie ich jednostkowego sprzeciwu przeciw uchwale reszty baronów. Świadczyć to miało – zdaniem Grodeckiego – o sprawdzaniu głosów uprawnionych do udzielania zgody baronów. Stanowisko Grodeckiego podzielali Kazimierz Tymieniecki, Franciszek Piekosiński i Oswald Balzer.
Przełomem w tworzeniu „teorii wiecu” było systematyczne opracowanie wieców z czasów Bolesława Wstydliwego, które napisał Krzysztof Bracha. Doszedł on do wniosku, że wiece odbywały się w różnych częściach kraju, nie zaś w miejscu stałym. Książę podróżował i wiecował wraz z dostojnikami i przedstawicielami lokalnej społeczności. Bywało jednak, że decyzje podejmował w stołecznym Krakowie, zadowalając się zgodą rady książęcej (cum consilio et consensu baronum). Z punktu widzenia późniejszego parlamentaryzmu, instytucja wiecowania przypomina więc instytucję sejmiku, jednak przy obecności osoby pańskiej, natomiast rada książęca byłaby funkcjonalnym odpowiednikiem rady senatu.
V. Stan historiografii wieców
Jako historyk-nowożytnik często natykam się na barierę, gdy próbuje dowiedzieć się czegoś istotnego na temat epoki piastowskiej. Pomimo znacznej liczby opracowań, wydaje się, że temat instytucji parlamentarnych mediewiści traktują po macoszemu, jako swego rodzaju ciekawostkę. Brakuje jednolitej metody badawczej. Autorzy podają spisy wieców w porządku chronologicznym, tematycznym, a nawet geograficznym – w zależności od miejsca, w których się odbywały. Spisy te znacząco się różnią między sobą, daty nie zawsze są dokładne – jeżeli w ogóle są podawane, tak jakby nie było to ważne. Autorzy różnią się bardzo w ocenie, czy dany więc można uznać za zjazd rodowy Piastów, czy też za wiec urzędniczy. Najwięcej danych zawiera stary wykaz Piekosińskiego. Bardzo często podczas zjazdów uznanych przez Zachorowskiego za „rodowe” brała udział znaczna liczba dygnitarzy, urzędników i zwykłej szlachty, stąd określenie „rodowy” trzeba traktować z przymrużeniem oka.
Odnieść można wrażenie, że rządy w Królestwie Polskim sprawowali kolegialnie książęta (jako „zbiorowy król”) z udziałem urzędników i zwykłych rycerzy. Decyzje czasem podejmował jeden książę dzielnicowy z urzędnikami i rycerzami, a czasem kilku książąt z urzędnikami i rycerstwem. Mediewiści powinni rozważyć, czy przypadkiem dla podejmowania pewnych decyzji nie było potrzebne swoiste „kworum” rodu Piastów.
Dlatego poniższa kompilacja nie może być traktowana jako spis pełny i kompetentnie sporządzony. Będzie on uzupełniany w miarę postępów mojej wiedzy na ten temat i postępów wiedzy naukowej. Ponadto brakuje w tym wykazie wieców ruskich i ich odpowiedników na Litwie. To wszystko jeszcze przede mną.
Bibliografia w linku.
VI. Kompilacja kolokwiów, konsyliów, wieców i innych zgromadzeń do końca czasów piastowskich
1040
Konsylium baronów i rycerzy zostaje zwołane przy okazji powołania na tron Kazimierza Odnowiciela (Boroń, 82)
1093
Wiec we Wrocławiu, być może na jednym z placów targowych miasta (Boroń, 84, 89)
1096
Wiec we Wrocławiu (Boroń, 84)
Wiek XII
1141
Kolokwium rodowe Piastów (Balzer, 76)
1142
Zjazd w Kwieciszowie między 1142 a 1145. Obecni Bolesław Kędzierzawy, Mieszko Stary, księżna Salomea wdowa po Krzywoustym (Balzer, 76).
1145
Zjazd w Gnieźnie i Trzemesznie, 23-24.04. Obecni: Mieszko Stary, Bolesław Kędzierzawy, Henryk i Kazimierz, Salomea wdowa, kardynał Humbald, arcybiskup gnieźnieński Jakub, biskup płocki Aleksander, kanclerze Jan i Pejan, komes Odolan, Wszebor, Szaweł, Dzierzykraj, Zbylut, Bogumił, Degno, Męcina, Pakosław, Spitygniew, Janusz, rycerstwo polskie (Piekosiński, Uwagi, 246)
1147
Kolokwium rodowe Piastów w Gnieźnie (Balzer, 76)
1161
Zjazd Piastów w Łęczycy, 21.05 (Piekosiński, Uwagi, 246; Zachorowski, 52; Balzer, 76)
1173
Kolokwium księcia Kazimierza z rycerstwem i wszystkimi biskupami w Miliczu, 29.09 (Piekosiński, Uwagi, 246; Zachorowski, 53; Abraham 128).
1174-1176
Kolokwium rodowe Piastów w Jędrzejowie (Piekosiński, Uwagi, 246; Balzer, 76).
1175
Kolokwium rodowe Piastów pod Grodziecem (Piekosiński, Uwagi, 247; Balzer, 76).
1177
Kolokwium rodzinne Piastów w Gnieźnie, 26.04 (Balzer, 76; Piekosiński, Uwagi, 247)
1180
Kolokwium księcia Kazimierza z dostojnikami świeckimi i duchownymi w Łęczycy (Abraham 128; Balzer 76 – uważa to za kolokwium rodowe Piastów)
wiek XIII
1202
Kolokwium dostojnicze w Borowej (Abraham, 128)
1209
Kolokwium rodowe Piastów w Głogowie (Balzer, 78).
1210
Kolokwium rodowe Piastów w Borzykowie, równolegle odbywa się synod, 29.07 (Piekosiński, Uwagi, 247; Zachorowski, 14; Abraham 128)
1212
Kolokwium rodowe Piastów w Mikulinie, 24.05 (Zachorowski, 11; Balzer, 77; Piekosiński, Uwagi, 248)
Przed rokiem 1218
Kolokwium w Sądowej Woli (Piekosiński, Uwagi, 249).
1218
Kolokwium rodowe Piastów w Sądowlu, kwiecień. Uczestniczą także biskup poznański, wrocławski i lubuski (Zachorowski, 15; Balzer 78).
1222
Kolokwium Leszka Białego z dostojnikami połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej nad rzeką Śreniawą (Piekosiński, Uwagi, 249; Zachorowski, 22)
1222 lub 1223
Kolokwium Leszka Białego z dostojnikami połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej „super Sychodnas” (Zachorowski, 22)
1223
Kolokwium rodowe Piastów w Wierdelowie przed wyprawą krzyżową do Prus (Piekosiński, Uwagi, 250; Zachorowski 15).
1224
Kolokwium Leszka Białego z urzędnikami i rycerstwem krakowskim i sandomierskim w Korytnicy, 23.05 (Piekosiński, Uwagi, 250)
Zjazd Leszka Białego z biskupem agryjskim Kletem. Posłuchanie dla posła króla węgierskiego Andrzeja w Rozegrochu, 12-13.06 (Piekosiński, Uwagi, 251; Zachorowski, 15)
Kolokwium Leszka Białego z urzędnikami w Suchedniówku (?), data nieznana (Piekosiński, Uwagi, 251)
1225 lub 1226
Kolokwium Leszka Białego z dostojnikami połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej w Korytnicy (Zachorowski, 22)
1227
Kolokwium rodowe Piastów w Gąsawie, 11.11 (Piekosiński, Uwagi, 252; Zachorowski, 15; Balzer, 77)
1228
Kolokwium w Skaryszowie, marzec (Piekosiński, Uwagi, 252)
Kolokwium krakowsko-sandomierskie w Cieni, 5.05. Władysław Laskonogi zobowiązuje się, że będzie przestrzegać „praw sprawiedliwych i zacnych według rad biskupa i baronów”. Adekwatnego przywileju nie posiadała wówczas żadna inna dzielnica w Królestwie (Zachorowski, 16; Balzer 124; Giergiel, 39; Piekosiński, Uwagi, 252)
Kolokwium Leszka Białego z dostojnikami połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej w Krakowie, 7.05 (Piekosiński, Uwagi, 253; Zachorowski, 22; Giergiel, 40)
Kolokwium rodowe Piastów w Skaryszowie, 12 maja (Piekosiński, Uwagi, 253; Zachorowski, 11, 15; Balzer 78; Giergiel 40)
Kolokwium księcia Kazimierza opolskiego w Rybniku, 1.08 (Piekosiński, Uwagi, 254)
1229
Kolokwium rodowe Piastów w Wierzbicy (Piekosiński, Uwagi, 254; Zachorowski, 11; Balzer, 78)
Kolokwium książęce Henryka Brodatego z rycerstwem krakowskim w Spytkowicach (Zachorowski, 21)
przed 1230
Kolokwium dostojników księstwa płockiego w Płocku (Zachorowski, 23)
1230
Kolokwium rodowe Piastów przy moście na Radomierzy koło Skaryszowa (Piekosiński, Uwagi, 255; Zachorowski, 11)
Kolokwium rodowe Piastów w Dzierząźni (Piekosiński, Uwagi, 254; Zachorowski, 12; Balzer, 78)
Kolokwium Bolesława Wstydliwego z dostojnikami, czerwiec (Bracha, 674).
1231
Kolokwium rodowe Piastów w Zgierzu (Zachorowski, 17; Balzer, 78)
1232
Kolokwium rodowe Piastów w Skaryszowie, 31.10 (Piekosiński, Uwagi, 255; Zachorowski, 17; Balzer, 78)
Kolokwium książęce Bolesława Konradowicza z dostojnikami sandomierskimi w Miedznej pod Żarnowem, 5.05 (Piekosiński, Uwagi, 255; Zachorowski, 21)
Kolokwium dostojników księstwa płockiego, miejsce nieznane (Zachorowski, 23)
1233
Kolokwium rodowe Piastów, miejsce nieznane (Zachorowski, 11; Balzer, 78)
Kolokwium Władysława Odonicza z urzędnikami nad Niesobią, 18.07 (Piekosiński, Uwagi, 256)
Kolokwium rodowe Piastów, 2.10 (Piekosiński, Uwagi, 256; Zachorowski, 17)
Kolokwium książęce Władysława Odonica z dostojnikami wielkopolskimi nad rzeką Niesobią (Zachorowski, 21)
1234
Kolokwium rodowe Piastów w Czarnowąsie (Zachorowski, 11)
Kolokwium rodowe Piastów w Pomuzowie, 18.09 (Zachorowski, 18)
Kolokwium Bolesława Wstydliwego z urzędnikami w Luchani nad Wartą, data nieznana (Piekosiński, Uwagi, 256; Bracha, 674; Balzer, 78)
1236
Kolokwium rodowe Piastów w Dankowie, 2.07. Konrad wyznacza dzielnice dla synów: Bolesława i Kazimierza (Zachorowski, 12; Balzer, 78)
1238
Kolokwium rodowe Piastów w Dankowie, 30.06 lub 2.07 (Piekosiński, Uwagi, 257 – podaje dwa kolokwia w Dankowie z tego roku; Zachorowski, 12)
Kolokwium rodowe Piastów w Bobrowniku (Piekosiński, Uwagi 258; Zachorowski, 11; Balzer, 78)
1239
Kolokwium rodowe Piastów w Przedborzu (Zachorowski, 11; Balzer, 78)
Kolokwium książęce Władysława Odonica z dostojnikami wielkopolskimi z Lądzie (Zachorowski, 21)
Kolokwium Bolesława Wstydliwego z dostojnikami w Przedborzu, 9.07, w sprawie małżeństwa Bolesława Wstydliwego i Kingi (Bracha, 674; Giergiel, 41-44)
1240
Kolokwium rodowe Piastów w Iłowie, 17.09 (Zachorowski, 12; Balzer, 78; Abraham 128 sądzi, że był to więc do ułożenia stosunków między władza książęcą a biskupią)
Kolokwium książęce Przemysła I z dostojnikami wielkopolskimi w Mącznikach, 21.07 (Piekosiński, Uwagi, 258; Zachorowski, 21)
1241
Kolokwium rodowe Piastów w Piątku, 19.01 (Piekosiński, Uwagi, 259; Zachorowski, 12; Balzer, 78)
Kolokwium rodowe Piastów w Pomuzowie, 18.09 (Piekosiński, Uwagi, 259; Zachorowski, 18; Balzer, 78)
1242
Kolokwium Bolesława Wstydliwego z dostojnikami „in Meduna ante Sarnou”, maj (Bracha, 674)
1243
Kolokwium rodowe Piastów nad Mierzawą, 5.08 (Piekosiński, Uwagi, 259; Balzer, 78).
1244
Kolokwium rodowe Piastów pod Wrocławiem (Zachorowski, 19; Balzer, 78; Boroń 87, 93 – uważa jednak, że więc ten miała charakter uroczysty i generalny, a uczestniczyli w nim i bogaci, i ubodzy)
Kolokwium Bolesława Wstydliwego z dostojnikami połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej w Chrobrzu, 30.05 (Piekosiński, Uwagi, 260; Zachorowski, 22; Bracha, 674)
Kolokwium Bolesława Wstydliwego w Chrobrzu, 30.06 (Piekosiński, Uwagi, 260). Czy nie jest to kontynuacja kolokwium z maja?
przed 1245
Kolokwium Bolesława Wstydliwego z dostojnikami połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej w Piaskach oraz w Krakowie (Zachorowski, 22)
1245
Kolokwium w Piasiech (Piekosiński, Uwagi, 260-261 być może kolokwium z roku 1244)
Kolokwium w Krakowie (Piekosiński, Uwagi, 260)
Kolokwium Bolesława Wstydliwego z dostojnikami połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej w Chrobrzu, 16.05 (Piekosiński, Uwagi, 261; Zachorowski, 22)
1246
Kolokwium Bolesława Wstydliwego z dostojnikami połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej w Koniemłotach, 30.03 (Zachorowski, 22; Bracha 674)
Kolokwium książęce Bolesława Wstydliwego z dostojnikami połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej w Bobinie, 15.07 (Zachorowski, 22; Bracha 674)
1247
Kolokwium rodowe Piastów w Piątku, 24.06 (Piekosiński, Uwagi, 262; Zachorowski, 12; Balzer, 78)
Kolokwium księcia łęczyckiego Konrada z dostojnikami w Sułkowicach (Zachorowski, 23)
Kolokwium księstwa wrocławskiego w Leśnicy pod Wrocławiem (Zachorowski, 23)
1248
Kolokwium Bolesława Wstydliwego z rycerstwem połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej w Zachawa (Piekosiński, Uwagi, 262; Zachorowski, 22)
Kolokwium dostojnicze (in pleno colloquio) pod Nisą w miejscowości Starogostomnost (Abraham, 128).
1249
Kolokwium książęce Bolesława Wstydliwego z dostojnikami połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej w Sandomierzu, 14.03 (Piekosiński, Uwagi, 262; Zachorowski, 22)
Kolokwium książęce Przemysła I z dostojnikami wielkopolskimi w Zdunach pod Miliczem, 24.08 (Piekosiński, Uwagi, 262; Zachorowski, 21)
1250
Kolokwium książęce Przemysła I z dostojnikami wielkopolskimi w Szymanowicach (Piekosiński, Uwagi, 263; Zachorowski, 21)
Kolokwium Bolesława Wstydliwego z dostojnikami połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej w Krakowie, 25.05 (Piekosiński, Uwagi, 263; Zachorowski, 22; Bracha, 674)
Kolokwium Bolesława Wstydliwego z urzędnikami w Chrobrzą a Zagościem, 21.06 (Piekosiński, Uwagi, 263)
Kolokwium księcia Ziemowita płockiego w Wilczkowicach, 6.07 (Piekosiński, Uwagi, 264; Zachorowski, 23)
1251
Kolokwium książęce Bolesława Wstydliwego z dostojnikami połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej między Chrobrzem a Zagościem (Zachorowski, 22)
1252
Kolokwium rodowe Piastów w Gnieźnie (Zachorowski, 12; Balzer, 78)
Kolokwium książęce Bolesława Wstydliwego z dostojnikami połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej w Oględowie, 27.08 (Piekosiński, Uwagi, 264; Zachorowski, 22; Bracha, 674)
1253
Kolokwium rodowe Piastów w Gieczu, z udziałem arcybiskupa i możnych wielkopolskich (Zachorowski, 12; Balzer, 78)
Kolokwium rodowe Piastów w Podgorzelicy, 20.05 (Piekosiński, Uwagi, 264; Zachorowski, 13)
1254
Kolokwium książęce Bolesława Wstydliwego z dostojnikami połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej w Chrobrzu, 18.06 (Piekosiński, Uwagi, 264; Zachorowski, 22; Bracha 674)
Kolokwium księstwa wrocławskiego we Wrocławiu (Zachorowski, 23)
Kolokwium rodowe Piastów w Krakowie (Balzer, 78).
1255
Kolokwium książęce Bolesława Wstydliwego z rycerstwem połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej w Zawichoście, 17 i 18.04 (Piekosiński, Uwagi, 265; Zachorowski, 22; Bracha, 674 – podaje to jako jeden wiec, a nie dwa)
Kolokwium książęce Bolesława Wstydliwego z dostojnikami połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej pod Beszową, 5.09 (Piekosiński, Uwagi, 265; Zachorowski, 22; Bracha, 674)
1256
Kolokwium książęce Bolesława Wstydliwego z dostojnikami połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej w Obrazowie, 4.02 (Piekosiński, Uwagi, 265; Zachorowski, 23; Bracha, 674)
1257
Kolokwium rodowe Piastów w Korczynie, 2.03 (Piekosiński, Uwagi, 266; Balzer, 78)
Kolokwium książęce Bolesława Wstydliwego z dostojnikami połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej pod Kopernią, 5.06 (Zachorowski, 23; Bracha, 674)
Kolokwium Bolesława Wstydliwego z dostojnikami w Kurowie, listopad (Bracha, 674)
1258
Kolokwium książęce Bolesława Wstydliwego z dostojnikami połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej iuxta Sandomir in blone, 11-13.06 (Piekosiński, Uwagi 267; Zachorowski, 23; Bracha, 674)
1260
Kolokwium rodowe Piastów w Przedborzu, 2.12 (Piekosiński, Uwagi, 267; Zachorowski, 19; Balzer, 78; Bracha, 674 – uważa, że było to kolokwium z dostojnikami, a więc nie rodowe)
1262
Kolokwium rodowe Piastów w Iwanowicach koło Dankowa, 29.01 (Piekosiński, Uwagi, 268; Zachorowski, 19; Balzer, 78)
Kolokwium rodowe Piastów w Dankowie nad Liszwartą, 7.06 (Zachorowski, 20; Balzer, 78)
Kolokwium księstwa wrocławskiego we Wrocławiu (Zachorowski, 23)
1265
Kolokwium rodowe Piastów w Kamieniu, równolegle obraduje synod (Zachorowski, 13; Balzer, 78; Abraham 128)
1271
Kolokwium książęce Bolesława Wstydliwego z dostojnikami połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej w Krakowie, 16.02 (Piekosiński, Uwagi, 268; Zachorowski, 23; Bracha, 674)
Kolokwium rodowe Piastów w Kamieniu, data nieznana (Piekosiński, Uwagi, 268).
1273
Kolokwium rodowe Piastów w Szymanowicach, sierpień (Zachorowski, 13; Balzer, 78)
1275
Kolokwium urzędnicze w Korczynie, 13.12 (Piekosiński, Uwagi, 268)
1278
Kolokwium rodowe Piastów w Pobiedziskach, 6.01 (Piekosiński, Uwagi, 269; Zachorowski, 13; Balzer, 78)
1279
Kolokwium Bolesława Wstydliwego z dostojnikami „inter Wircizam et Zorauam”, wrzesień (Bracha, 674)
1280
Kolokwium Leszka Czarnego z rycerstwem małopolskim w Sączu 6.07 i w Czechowie 31.10 (Żmudzki, 526)
1282
Kolokwium Leszka Czarnego z rycerstwem małopolskim w Krakowie 12.05 oraz drugi tamże, w klasztorze dominikanów, 4.10 (Żmudzki, 526).
1283
Kolokwium Leszka Czarnego z dostojnikami połączonych dzielnic krakowskiej i sandomierskiej w Osieku, 17.04 (Zachorowski, 23; Żmudzki, 527 – podaje datę, ale nie uznaje tego za wiec) oraz w Krakowie, 10.08 (Żmudzki, 527)
Takiż więc jesienią lub zimą w Grodzinie (Żmudzki, 527).
1284
Kolokwium Leszka Czarnego z rycerstwem sandomierskim w Osieku, 22.01 (Piekosiński, Uwagi, 269; Giergiel, 47; Żmudzki 527).
Kolokwium rodowe Piastów w Sieradzu, 19.02 (Piekosiński, Uwagi, 269; Zachorowski, 20; Balzer, 78; Żmudzki 527)
Kolokwium rodowe Przemysła z Mszczujem Pomorskim w Nakle, 13.09 (Piekosiński, Uwagi, 270; Zachorowski, 20)
Kolokwium Leszka Czarnego z rycerstwem krakowskim w Krakowie, 8.12. Sądząc z dat, więc ten przeciągnął się do początku roku 1285 (inaczej rzecz ujmuje Żmudzki 527, podając te daty jako dwa osobne wiece, co jednak wydaje mi się mało prawdopodobne, o ile dobrze rozumiem naturę takich zjazdów)
1285
Congregatio generali Przemysła II z dostojnikami w Poznaniu, 2.02 (Piekosiński, Uwagi, 270; Zachorowski, 21)
Kolokwium Leszka Czarnego z rycerstwem małopolskim w Krakowie, 6-14.04 (Żmudzki, 527). Jakiś wiec odbył się jeszcze po 3.05 (Żmudzki, 527)
Prawdopodobni odbył się jakiś więc mazowiecki (Abraham, 129).
1286
Kolokwium Leszka Czarnego z rycerstwem małopolskim w Krakowie, 26.02 (Żmudzki, 527).
Kolokwium Leszka Czarnego z rycerstwem sieradzkim w Sieradzu, 27.03 (Żmudzki, 528).
Kolokwium Leszka Czarnego z rycerstwem małopolskim w Krakowie, 23.04 oraz 30.11 (Żmudzki, 528).
Kolokwium Leszka Czarnego z rycerstwem sieradzkim w Sieradzu, 27.12-1.01.1287 (Żmudzki, 528).
1287
Kolokwium Leszka Czarnego w Krakowie, więc i roki sądowe, 29.01 oraz 14.10 (Żmudzki, 528).
1288
Kolokwium Leszka Czarnego z rycerstwem krakowskim w Krakowie, 3.04 oraz 18-23.05 (Żmudzki, 528 – być może był to jeden i ten sam wiec).
Kolokwium Leszka Czarnego z rycerstwem krakowskim w Krakowie, 16.07 (Żmudzki, 528).
1291
Colloquium generale Władysława Łokietka w Piotrkowie. Zachorowski podaje, że był to zjazd sieradzki (Zachorowski, 23)
Przywilej Wacława II w sprawie obsadzania godności w Małopolsce jednocześnie wzmacnia pozycję wiecu (Balzer, 125)
1293
Kolokwium rodowe Piastów w Kaliszu (Balzer, 78).
Wiek XIV
1300
Wiec urzędniczy dzielnicy sandomierskiej pod nieobecność Wacława II w Sandomierzu, 21.03 (Giergiel, 48)
1306
Władysław Łokietek zwołuje więc ogólnokrajowy (Piekosiński, Uwagi, 270).
1311
Kolokwium Władysława Łokietka pod Wiślicą (Piekosiński, Uwagi, 270)
1318
Wiec ogólnokrajowy w Sulejowie, 18.06 (Piekosiński, Uwagi, 271; Giergiel, 49).
1319
Wiec ogólnokrajowy w Żarnowie, w niedzielę Świętej Trójcy (Giergiel, 49).
1330
Wiec ogólnokrajowy w Chęcinach, w niedzielę Świętej Trójcy (Piekosiński, Uwagi, 271; Giergiel, 49, 54)
1331
Wiec ogólnokrajowy (generalis omnium terrarum conventus) w Chęcinach, 26.05. Starsza historiografia nazywała ten wiec „pierwszym Sejmem” (Giergiel, 50-53).
1332
Kolokwium generalne Władysława Łokietka z urzędnikami w Wiślicy (Piekosiński, Uwagi, 271)
1334
Wiec ogólnokrajowy
1346
Kolokwium generalne Kazimierza Wielkiego z urzędnikami, 6.06 (Piekosiński, Uwagi, 272)
Wiec ogólnokrajowy w Piotrkowie (Rosin, 24)
1347
Kolokwium generalne Kazimierza Wielkiego w Piotrkowie (Piekosiński, Uwagi, 272)
1350
Kolokwium Kazimierza Wielkiego z urzędnikami, 18.05 (Piekosiński, Uwagi, 272)
1356
Kolokwium Kazimierza Wielkiego, 20.01 (Piekosiński, Uwagi, 273)
1361
Kolokwium ustawodawcze w Krakowie, 5.10. Obradowano o urządzeniu sądu wyższego prawa niemieckiego na zamku krakowskim (Piekosiński, Uwagi, 273)
1362
Kolokwium generalne Kazimierza Wielkiego z urzędnikami, 13.06 (Piekosiński, Uwagi, 273)
Kolokwium sandomierskie urzędnicze pod nieobecność króla (Piekosiński, Uwagi, 273)
Kolokwium generalne Kazimierza Wielkiego z urzędnikami w Krakowie, 30.09 (Piekosiński, Uwagi, 273)
1363
Kolokwium generalne urzędnicze pod nieobecność króla w Sandomierzu, 7.01 (Piekosiński, Uwagi, 274)
Kolokwium generalne urzędnicze pod nieobecność króla (?) w Krakowie, 3.02 (Piekosiński, Uwagi, 274)
Kolokwium generalne urzędnicze pod nieobecność króla (?) w Krakowie, 5.06 (Piekosiński, Uwagi, 274)
Kolokwium generalne urzędnicze pod nieobecność króla (?) w Krakowie, 30.09 (Piekosiński, Uwagi, 275)
1364
Kolokwium generalne urzędnicze pod nieobecność króla (?) w Krakowie, 30.09 (Piekosiński, Uwagi, 275)
1365
Kolokwium generalne urzędnicze pod nieobecność króla (?) w Krakowie, 3.02 (Piekosiński, Uwagi, 275)
Kolokwium generalne urzędnicze pod nieobecność króla (?) w Krakowie, 9.05 (Piekosiński, Uwagi, 275)
Kolokwium generalne urzędnicze pod nieobecność króla (?) w Krakowie, 25.06 (Piekosiński, Uwagi, 276)
1366
Kolokwium generalne urzędnicze pod nieobecność króla (?) w Sandomierzu, 7.01 (Piekosiński, Uwagi, 276)
Kolokwium generalne urzędnicze pod nieobecność króla (?) w Sandomierzu, 3.02 (Piekosiński, Uwagi, 276)
Kolokwium generalne urzędnicze pod nieobecność króla (?) w Krakowie, 2.11 (Piekosiński, Uwagi, 277)
1367
Kolokwium generalne urzędnicze pod nieobecność króla (?) w Krakowie, 30.09 (Piekosiński, Uwagi, 277)
Kolokwium generalne urzędnicze pod nieobecność króla (?) w Krakowie, 2.11 (Piekosiński, Uwagi, 277)
1368
Kolokwium generalne urzędnicze pod nieobecność króla (?) w Wiślicy, 25.06 (Piekosiński, Uwagi, 277)
1369
Kolokwium generalne w Krakowie, 9.05 (Piekosiński, Uwagi, 278)
Kolokwium generalne urzędnicze pod nieobecność króla (?) w Opatowie, 28.05 (Piekosiński, Uwagi, 278)
1370
Kolokwium generalne urzędnicze pod nieobecność króla (?) w Sandomierzu, 7.01 (Piekosiński, Uwagi, 278)
Kolokwium generalne urzędnicze pod nieobecność króla (?) w Krakowie, 9.05 (Piekosiński, Uwagi, 278)
1382
Zjazd w Wiślicy Długosz nazywa „diaeta”. W tym czasie używa się również nazwy „zjazd pospolity”, „conventus”, „conventio generalis”, „parlamentum generale”.
Sejmy określane tymi terminami łacińskimi będziemy tutaj określać jako „sejmy walne” (dla korony) lub „sejmy wielkie” (dla Litwy).