Sejmy do roku 1545

W tym czasie Sejm rozwija się w obu państwach równolegle, choć istnieją poważne różnice. Opis Sejmu Koronnego oparłem w głównej mierze na monografii Wacława Uruszczaka, zaś Sejmu litewskiego – na starej monografii Matwieja Ljubawskiego. Wykaz skrótów tutaj stosowanych znajduje się w bibliografii.

I. Sejm w Koronie Polskiej

1. Kompetencje Sejmu

Sejm był w zasadzie suwerenny. Ograniczało go prawo pospolite, ale za zgodą wszystkich sejmujących (króla, senatu i posłów) można było podjąć decyzje niezgodne z prawem, a nawet uchwalić prawo działające wstecz. Zgoda wszystkich trzech składowych Sejmu sankcjonowała bowiem bezprawie. Tak było na przykład przy okazji elekcji małoletniego Zygmunta Augusta na króla w 1529 roku.

Sejm mógł obradować nad każdą sprawą, która została wniesiona przez króla, senat i posłów, jeśli tylko stany sejmujące chciały podjąć debatę. Jednakże głównymi jego kompetencjami było stanowienie uchwał, tak zwanych „konstytucji” (constitutiones) i kontrola zarządu państwa.

Konstytucje obejmowały wszystkie te decyzje, które podczas Sejmu podjęto za wspólną zgodą króla, senatu i posłów. Wśród konstytucji znajdujemy zarówno akty ustawowe, jak i decyzje administracyjne. Konstytucje dzielono na wieczyste (perpetuae) i czasowe (temporales). Konstytucje mogły zawiesić moc prawa pospolitego, zmienić prawo pospolite, rozszerzyć prawo pospolite o nowe prawa, zatwierdzić lub powtórzyć dotychczasowe prawa, zarządzić wykonanie obowiązujących praw lub zarządzić czynności administracyjne. Nie były to więc ustawy w naszym dzisiejszym tego słowa znaczeniu, ale raczej akty współrządzenia państwem. Zdarzało się też, że w nadzwyczajnych okolicznościach uchwalano konstytucje o mocy wstecznej, co przeczyło uznanej wówczas zasadzie, że lex retro non agit. Przykładowo, w 1510 roku uchwalono konstytucję De poena contra homicidas instituta, sive sint possessionati, sive non, której nadano moc wsteczną. Mogła być stosowana wobec sprawców mężobójstwa dokonanego po 24.01.1507 r., jeżeli wyrok nie zapadł przed dniem 22.02.

Wojnę wypowiadał król, ale do zadań Sejmu należało uchwalanie podatków na cele obronne, uchwalanie pospolitego ruszenia. Cła i system monetarny należały do kompetencji króla i senatu, ale jeśli cła naruszały wolności szlacheckie, szlachta miała prawo inicjować nowe rozwiązania. Sejm sprawował też kontrolę nad zarządem państwa. I tak, zastawianie dóbr królewskich mogło się odbywać tylko za zgodą senatorów wyrażoną podczas trwania Sejmu. Urzędy kanclerza i podkanclerzego król nadawał za radą senatu podczas trwania Sejmu. Również za zgodą senatu i tylko podczas trwania Sejmu król mógł ustanawiać nowe cła w interesie osób prywatnych. Zgoda posłów nie była wymagana, ale skoro decyzja miała zapaść podczas Sejmu, senatorowie musieli się liczyć ze zdaniem posłów i nierzadko zabiegali o poparcie w konkretnych sprawach. Na Sejmie 1536/1537 roku część posłów (za podpuszczeniem królowej Bony) domagała się nominacji biskupa krakowskiego Piotra Gamrata na stanowisko kanclerza. Gdy król mianował kanclerzem Chojeńskiego, posłowie ci zerwali obrady.

2. Stany sejmujące

W Koronie Polskiej Sejm w owym czasie składa się z dwóch „stanów” sejmujących: rady królewskiej (zwanej od lat 30. senatem) i posłów ziemskich (zwanych od lat 20. izbą poselską). Król był uczestnikiem Sejmu, lecz nie wchodził w jego skład jako „stan sejmowy”. Przebywając w Koronie nie mógł król brać udziału w Sejmie Litewskim; na odwrót też, będąc na Litwie, nie mógł przybyć na Sejm Koronny, który nierzadko toczył się pod jego nieobecność. Tylko król miał prawo zwołania Sejmu, zjazdy samowolne traktowane były jako bunt. Na Sejmie król występował jako monarcha wyposażony w pełnię prerogatyw, mógł podejmować decyzje samoistnie, o ile należały one do uprawnień monarszych. Dla ważności uchwał w Koronie potrzebna była wspólna zgoda króla, senatorów i posłów. Nie umniejszało to praw króla do stanowienia prawa w tych dziedzinach, które nie zostały uregulowane w prawie pospolitym lub nie były objęte przywilejami (konstytucja Nihil novi). Zasadę tę zwano lex est rex. Gdy więc szlachta wystąpiła z wnioskiem o przyznanie sobie prawa kontroli nad poselstwami wysyłanymi za granice, biskup przemyski Tomicki odparł: „A dlaczegóż to nie pamiętacie, że nie szerszy jest zakres waszych uprawnień, jak tylko, aby bez was nic nowego nie ustanowiono w Rzeczypospolitej? Powinien bowiem każdy swoich się trzymać granic, a nie śledzić nierozważnie cudzych czynności”.

3. Stan senatorski

W skład senatu koronnego wchodzą doradcy „więksi” (consiliarii maiores) a więc niektórzy biskupi, wojewodowie oraz kasztelanowie więksi, a w tym kasztelan krakowski jako pierwszy w stopniowo kształtującej się hierarchii ważności, oraz ministrowie (dwaj pieczętarze, dwaj marszałkowie, podskarbi). Kasztelanowie mniejsi (zwani później „drążkowymi”) byli zapraszani jako tło obrad. W skład senatu wchodzili także przedstawiciele senatorów Prus Królewskich (którzy uparcie odmawiali przybywania na obrady), książęta mazowieccy oraz – formalnie – Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego (a od 1525 roku książę pruski). Jednakże książęta mazowieccy byli zapraszani tylko przy aktach wyjątkowo uroczystych lub gdy Sejm roztrząsał sprawy dotyczące wszystkich poddanych, zaś księcia pruskiego nie zapraszano wcale.

W okresach pomiędzy sejmami, senat pełnił rolę ciała doradczego przy królu, jedynie w sprawach monetarnych miał senat głos decydujący. Najczęściej król porozumiewał się z senatorami drogą listowną (tzw. deliberatoria). Wybrani senatorowie reprezentowali króla w misjach dyplomatycznych, zasiadali w sądach królewskich jako asesorowie, delegowani bywali do załatwiania spraw administracyjnych lub sądowych. Podczas bezkrólewia, senat przejmował ster państwem i organizował elekcję króla. Podczas trwania Sejmu senat pełnił rolę zarówno doradczą, jak i współdecyzyjną. O powadze senatu świadczy fakt, że w 1537 roku, gdy posłowie odmówili zgody na podatki, senatorowie opodatkowali własne majątki, a król opodatkował królewszczyzny. Jak widać poparcie dostojników miało wymiar przede wszystkim praktyczny. Senatorowie w znacznym stopniu zapewniali „wykonywalność” uchwał.

Senatorowie przeważnie byli krewnymi i wiązały ich więzy przyjaźni. Dlatego ewentualne konflikty rozgrywali nie w senacie, lecz poprzez zaufanych posłów, per procura. Dla uzyskania większej siły politycznej, senatorowie zabiegali o poparcie ziemian, przez co polityczna rola elit lokalnych zaczęła narastać. Inspirowali oni też wystąpienia posłów na Sejmach, ośmielali ich w żądaniach i postulatach dla uzyskania doraźnych korzyści politycznych, uzyskania wpływu na króla lub dla korzyści majątkowych. W rezultacie posłowie coraz śmielej debatowali o sprawach zastrzeżonych dawniej dla króla i senatu. Sam król z niepokojem obserwował zwiększoną aktywność szlachty. „Nam zawsze wydawało się to zgubnem – pisał w 1523 r. – że nasi senatorowie, bacząc na wzajemne współzawodnictwa i sprawy prywatne z dnia na dzień coraz więcej podnosili znaczenie społeczności szlacheckich w radzie Rzeczypospolitej. Przewidywaliśmy bowiem, że to wyjdzie na obniżenie powagi naszej i senatu… i wielką szkodę Rzeczypospolitej, do czego już doszło, a jeszcze bardziej dojdzie w przyszłości, tak jeżeliby wszyscy razem z nami chcieli temu nieszczęściu zapobiec, tego może już nie zdołamy dokonać” (Uruszczak, Sejm, 37).

4. Stan poselski

Lata te charakteryzują się utrwaleniem instytucji posłowania na Sejm w Koronie (od 1493) i pojawieniem się tej instytucji w Wielkim Księstwie (od 1512). Nie oznacza to, że w latach wcześniejszych posłów nie było. W elekcyjnym sejmie koronnym 1433 roku już uczestniczyli posłowie (elektorowie?). W 1451 roku król projektował wspólny sejm Litwinów i Małopolan z udziałem posłów. Potem na sejmach lat 1453, 1455, 1459, 1468 też pojawiają się wzmianki albo o posłach, albo o osobnych obradach ziemian, którzy uzgadniają stanowisko z radą królewską. Posłowie na Sejm Litewski mogli się pojawić już w 1492 roku, a nawet wcześniej. Wzmianki o posłach są jednak rzadkie. W Koronie zwyczaj współdecydowania razem z posłami staje się prawem obowiązującym w roku 1505 (konstytucja Nihil novi).

Poseł jest osobą publiczną i od 1510 roku przysługuje mu szczególna ochrona prawna. Wszelki zamach na posła ziemskiego w czasie Sejmu lub w drodze na Sejm, jak też w drodze powrotnej równy był zbrodni obrazy majestatu. Posłowie otrzymywali ryczałtowe wynagrodzenie, tzw. strawne. Wypłatę strawnego traktował król jako instrument nacisku na posłów. Wypłacano je tym posłom, którzy zgadzali się na propozycje królewskie. Wypłacano je w ratach, a często w postaci asygnat do poborców podatkowych, co miało skłonić posłów do aktywnego zabiegania o uchwalanie wyższych podatków i sprawne ich egzekwowanie. W odpowiedzi na te praktyki, posłowie zaczęli pobierać strawne u lokalnych poborców już przed wyjazdem na Sejm. Wypłaty dla posłów stanowiły 5% wpłaconych w 1531 roku podatków publicznych, dlatego król starał się ograniczyć liczbę posłów. Posłowie mazowieccy utrzymywani byli przez wyborców, zaś na utrzymanie posłów miasta Krakowa przeznaczano dochody z kramów żelaznych.

Posłów na Sejm wybierały ziemie (dawne dzielnice). Wyborcami byli lokalni senatorowie oraz ziemianie-szlachta. Wpływ senatorów na wybór posłów był znaczący. W niektórych sejmikach senatorowie i ziemianie osobno nominowali posłów (na przykład 3 posłów „senatorskich”, 3 posłów „ziemiańskich”), w innych – senatorowie przynajmniej uczestniczyli w obradach, mogąc wywierać stosowny nacisk na wybór tego czy innego kandydata. Dlatego szlachta podejmowała próby odsuwania senatorów od udziału w wyborach. Zdarzały się przy tym bójki, jak na przykład w Środzie w 1521 roku. Król z powodzeniem dbał też o to, aby wybierano posłów mu przychylnych, w ten czy inny sposób związanych z dworem królewskim. Pojawia się też grupa parlamentarzystów zawodowych, wielokrotnie pełniących funkcję posła.

Po wyborze posłów układano dla nich instrukcję. Jeśli król proponował problematykę, której w instrukcjach dla posłów nie było, posłowie mogli odmówić debaty na ten temat, zwłaszcza jeśli mieli limitata potestas (ograniczone pełnomocnictwa). Instrukcje dzieliły się na takie, które całkowicie odrzucały propozycje królewskie, takie, które udziały zgody pod pewnymi warunkami, oraz takie które udziały zgody tylko na niektóre postulaty monarchy. Czasami instrukcje nie zawierały stanowiska sejmiku w interesujących sprawach. Dlatego władca z reguły wzywał wyborców, aby dawali posłom instrukcje, ale też z plena potentia, potestas (czyli pełną mocą podejmowania wiążących decyzji).

Sejmiki dawały często posłom zalecenie, aby „przychylały się” do zdania innych. W praktyce istniała specyficzna hierarchia ważności: reprezentacje województw wyższych – krakowskiego, sandomierskiego, poznańskiego i kaliskiego – nadawały ton w stanie poselskim, dalsze w hierarchii reprezentacje szły za ich zdaniem. Posłowie mogli więc działać niezgodnie z instrukcją, idąc za głosem autorytetów. Gdy zaś w 1514 roku szlachta krakowska próbowała obalić ustawę sejmową, na którą posłowie krakowscy zgodzili się wbrew zakazowi sejmiku, król z oburzeniem odparł, że „Sejm walny, nakładano przez JKM, przez rady imci i przez posły wszytkiej Korony i tudzież przez inne panięta a dobre ludzie, którzy nań przyjeżdżają, się zbiera i kosztowny nakład bierze, na którym pracownie, pilnie, ważnie, obacznie i rozmyślnie a z jednostajną wszystkich wolą bywa radzono, a cokolwiek bywa na nim uchwalono, to zawżdy mocnie a nieporuszenie się zachowywa, ani żadnej odmiany, ani poprawy przeciw takiemu sejmowi być nie może, ależby za jaką wieliką a słuszną przyczyną takowyż walny sejm co odmienić abo poprawić chciał” (Uruszczak, Sejm, 50). Co więcej, nie zawsze posłowie w taktyce politycznej trzymali się ściśle treści instrukcji. Często nie zgadzali się na przykład na podatki nie dlatego, że tak im nakazywali wyborcy, ale dlatego, by wymóc przyjęcie konkretnych postanowień. Posłów opierających się przeciw zdaniu większości, musiano przekonywać. „Daję, abyś dał” (do ut des) – to podstawowa reguła gry politycznej.

Z początku stan poselski nie był jednorodny, nie reprezentował jeszcze całej szlachty, całości terytorium, lecz raczej prowincje i ich interesy. Składał się jakby z reprezentacji regionalnych: prowincji wielkopolskiej, małopolskiej oraz (po 1526 roku) Mazowsza. Samodzielną grupę stanowili początkowo posłowie województwa ruskiego i Podola, z czasem wchłonięci przez Prowincję Małopolską. Reprezentanci danej prowincji porównywali treść instrukcji sejmikowych i układali wspólne stanowisko, które prezentowali Majestatowi, powstawały też osobne ustawy (tzw. „konstytucje”) dla każdej prowincji.

Po 1530 roku zaczęła zanikać zasadnicza odrębność posłów prowincji małopolskiej i wielkopolskiej, natomiast wzrosła rola reprezentacji poszczególnych ziem (dzisiaj powiedzielibyśmy: okręgów wyborczych). Z jednej strony ziemie uważały się za „członki jednego ciała”, co sprzyjało konsolidacji przeciw królowi i senatorom, ale z drugiej strony sejmiki ziemskie nierzadko nadawały posłom ograniczoną moc decydowania, co rozbijało jedność stanu poselskiego, dając królowi pole do gry politycznej.

W skład izby poselskiej wchodziła też reprezentacja miasta Krakowa jako część ziemi krakowskiej. W jej skład wchodziło dwóch rajców, jednak ich udział w obradach był przez posłów szlacheckich stale kwestionowany. Pozostałe miasta koronne, w tym przede wszystkim Gdańsk i Lwów, miały prawo udziału w sejmach elekcyjnych, natomiast w zwykłych sejmach uczestniczyły tylko na specjalne zaproszenie króla (jak na przykład w 1538). Wynikało to z faktu, że tworząc osobną izbę miast, musiałyby uzgadniać swoje stanowiska i podlegać wspólnym ciężarom podatkowym razem ze szlachtą, co niejednokrotnie godziło w ich interesy. Duchowieństwo w ogóle nie uczestniczyło w pracach stanu poselskiego (w 1522 roku opaci niektórych klasztorów zostali specjalnie wezwani na Sejm, gdyż posłowie kwestionowali ich przywileje). Szlachta wprawdzie domagała się, by kapituły wysyłały posłów z pełną mocą stanowienia podatków na obronę państwa, jednak nigdy nie doszło to do skutku. Delegaci kapituł i opaci klasztorów mieli jednak prawo do udziału w elekcjach oraz asystowania przy koronacji.

Osobny podmiot stanowili reprezentanci Sejmu Prus Królewskich, którzy przybywali również na Sejm Walny. Obradowali oni z królem i senatem na odrębnych posiedzeniach, toczących się równolegle z obradami sejmowymi.

5. Miejsce obrad

Miejscem obrad był najczęściej Piotrków, nierzadko jednak również Kraków. Sejmujący senatorowie chętniej zjeżdżali do Piotrkowa, gdzie mieli własne dwory; w Krakowie musieli cierpieć pewne niewygody w udzielanych im gościnnie domach mieszczan. Obrady toczono na zamku wawelskim lub – jeśli obrady toczyły się w Piotrkowie – w dwóch drewnianych szopach, położonych w zabudowaniach dworu królewskiego obok wieży zamkowej. Piętrowa i bardziej okazała stanowiła „dom senatorski”, druga, parterowa przeznaczona była dla posłów. Było to tzw. miejsce zwyczajne (locum solitum) obrad.

6. Termin obrad i czas trwania

Sejmy odbywały się najczęściej od listopada do lutego. Zwoływano je średnio z 9-tygodniowym wyprzedzeniem, jednak nie było w tym względzie żadnej obowiązującej normy. Zwołania sejmu dokonywano za pośrednictwem tzw. listów sejmowych (litterae conventuales), które zawierały termin i miejsce Sejmu, łącznie z sejmikami, wzywały do wzięcia udziału i wskazania tematyki obrad. Zestaw listów sejmowych pod nadzorem króla przygotowywał kanclerz lub sekretarz wielki. Zawierał on listy do senatorów wyższych i niższych, uniwersały do szlachty, mandaty dla legatów od króla wysyłanych na sejmiki wraz z pełnomocnictwem (kredensem), legację na sejmiki (czyli program monarchy na zbliżający się Sejm). W sumie tych listów wysyłano z pewnością kilkaset, co stanowiło spore wyzwanie logistyczne (przepisywanie kopii, ekspediowanie gońców, wysyłanie legatów na sejmiki itp.). Jeden goniec musiał często obsłużyć kilka województw, co było z pewnością bardzo wyczerpujące.

Sejmy niekiedy odwoływano lub przenoszono miejsce obrad z powodu zarazy, konieczności przyjmowania ważnych poselstw lub choroby królewskiej. Posłowie bardzo często przybywali na Sejmy niepunktualnie, dlatego rozpoczęcia obrad opóźniało się średnio o 9 dni. W 1533 roku Sejm otwarto pomimo nieobecności posłów najważniejszego w hierarchii sejmików sejmiku średzkiego, gdyż posłowie tego sejmiku w ogóle nie zostali wybrani. Posłowie spóźniali się na obrady z wielu powodów, które łatwo sobie wyobrazić. Największym problemem była drożyzna panująca w miejscu sejmowania i trudne warunki zakwaterowania. Przyjazd na sam początek Sejmu wiązał się z większymi wydatkami na utrzymanie. Późniejszy przyjazd bywał też elementem gry politycznej.

Sejmy trwały średnio 42 dni (6 tygodni). Najkrótszy Sejm trwał 5 dni, najdłuższy – aż 107. Sejmy pod nieobecność króla trwały z reguły krócej – średnio 27 dni, zaś sejmy z udziałem króla dłużej – średnio 46 dni. Czas trwania sejmu nie był ograniczony żadnymi przepisami. Debatowano nawet w dni świąteczne. W 1538 r. uchwalono, że sądy królewskie podczas Sejmu król odbywał przez dwa dni w tygodniu.

7. Sejmiki i wybór posłów

Posłów wybierali ziemianie na sejmikach ziemskich i wojewódzkich. U progu wieku XVI ogólna liczba posłów wynosiła 45, ale szlachta wybierała coraz większą liczbę posłów. Po przyjęciu Mazowsza do Korony, liczba posłów wzrosła do liczby 77 (w roku 1531). Ponieważ posłowie otrzymywali ze skarbu tzw. strawne, stawali się dla króla coraz większym obciążeniem. Monarcha dążył do tego, by liczbę posłów ograniczyć, jednakże nie przynosiło to większych rezultatów.

Sejmiki odbywały się przeważnie w kościołach. Obrady otwierał najwyższy rangą dostojnik, następnie zapraszano legata królewskiego, który przedstawiał swój list uwierzytelniający, tzw. kredencję. Legat wygłaszał przemówienie, w którym omawiał treść programu królewskiego. Uczestniczył on prawdopodobnie w dalszych obradach, zabiegając o to, by obecni wybrali posłów przychylnych królowi i z pełną mocą stanowienia. Po legacji swoje zdanie, tzw. wota, wygłaszali senatorowie. Wiadomo, że na sejmiku średzkim w 1521 roku senatorowie zasiadali na kościelnym chórze, co podkreślało ich znaczenie. Po wotach senatorów, szlachta obradowała odrębnie od senatorów, na przykład na przyległym do kościoła cmentarzu. Po obradach odrębnych łączono się znów z senatorami i podejmowano ostateczne, wspólne decyzje. Obrady mogły się też toczyć cały czas wspólnie.

Dokładny tryb wyboru posłów nie był uregulowany. Przypuszcza się, że nie sprawdzano quorum, nie liczono głosów. Regułą była „zgoda powszechna”, nierzadko fikcyjna. Zdarzało się, że wybierano posłów, korzystając z chwilowej nieobecności oponentów. Często też opozycja uznawała wolę większości i akceptowała wybranych posłów.

Udział w sejmiku wiązał się z poważnymi kosztami podróży, wyżywienia i zakwaterowania. Dawało to naturalną przewagę możnym, których stać było na przyjazd. Nie znamy dokładnej procedury wyboru posłów, ale wiemy, że na sejmiku średzkim kandydatów na posłów nominowali senatorowie z jednej strony, a szlachta – z drugiej. Następnie, decyzję o wyborze podejmowano wspólnie, jednak wpływ senatorów na wybór posłów był tak poważny, że niekiedy szlachta odmawiała ich wyboru. Król czasem upraszał senatorów, by akceptowali wybór szlachty bez sprzeciwu. Dążąc do odebrania senatorom wpływu na wybór posłów, w 1520 roku szlachta wymogła wreszcie na królu zwołanie sejmików nie w ziemiach, ale w poszczególnych powiatach każdego z województw, co dla zwykłego ziemianina czyniło udział w sejmiku znacznie tańszym. Uchwała ta nie weszła jednak w życie, gdyż dwór sabotował jej wykonanie. Treść uchwały została pominięta w urzędowym zbiorze praw z 1524 roku i zanikła w pamięci współczesnych.

Niekiedy też dochodziło do zerwania sejmiku, na przykład w 1533 roku zerwano sejmik średzki i do wyboru posłów nie doszło. Działanie to było nielegalne, jednak nie pociągało za sobą konsekwencji karnych. Jego rezultatem było zwołanie sejmiku po zakończeniu Sejmu i zatwierdzenie uchwał na nim podjętych.

Posłem mógł być w zasadzie każdy, kto nie miał spraw przed sądem sejmowym (od każdej reguły były, niestety, wyjątki), osiadły w danym województwie lub ziemi, mający tam dobra ziemskie. Zdarzało się, że tą samą osobę wybierano jednocześnie na dwóch różnych sejmikach. Wśród posłów znaczną grupę stanowili urzędnicy ziemscy (sędziowie, podsędkowie, pisarze), w tym senatorowie – kasztelanowie mniejsi. Posłem nie zostawał nigdy wojewoda ani kasztelan większy. Ówcześni nie czuli jeszcze obrzydzenia do prawników (jak w późniejszych czasach), którzy nierzadko zostawali posłami. Posłowie wybrani przez sejmik średzki w ponad połowie wywodzili się z rodzin senatorskich, możnowładczych. Znacznie mniejszy odsetek możnych wśród posłów notuje się wśród posłów płockich, kujawskich, sieradzkich, łęczyckich i rawskich. Najbardziej „demokratyczne” były więc sejmik sochaczewski i gostyński, które nie wybierały posłów spośród możnych. Poważny odsetek możnych (42%) notuje się w sejmiku proszowickim, w innych województwach nie przekraczał 1/3, a w bełskim i lubelskim możnych nie wybierano wcale. Fakt, że sejmiki średzki i proszowicki były najmocniej „obstawiane” przez możne rody zostanie wytłumaczony w rozdziale następnym.

Niemal połowa wszystkich posłów na Sejm była w ten czy inny sposób związana z dworem królewskim, niezależnie od swego możnowładczego lub średnioszlacheckiego pochodzenia. Dawało to monarsze naturalną przewagę w izbie poselskiej, a mimo to nie zawsze obrady szły po jego myśli. Znaczna była również grupa parlamentarzystów „zawodowych”, wielokrotnie wybieranych na posłów. W Małopolsce niemal co trzeci poseł był profesjonalistą, w Wielkopolsce – niemal co czwarty. Mając niezależną pozycję i spore doświadczenie niekoniecznie musieli ślepo popierać projekty królewskie. Jeden z nich, wybitny mówca Mikołaj Taszycki, wywodzący się ze średniej szlachty, stanął na czele rokoszu lwowskiego 1537 roku. Bracia Piotr i Marcin Zborowscy byli z kolei posłami z kręgów możnowładczych, cieszącymi się niesłychanym poważaniem wśród braci poselskiej. Również i oni stanęli na czele rokoszu lwowskiego, jednakże Marcin wszedł w skład spisku, którego celem była detronizacja Zygmunta Starego, przeto przez dłuższy czas popadł w niełaskę. Pozostawali oni w bliskich stosunkach z księciem pruskim Albrechtem. Ostatecznie okazali się zręcznymi graczami, gdyż Piotr umarł jako kasztelan sandomierski, zaś Marcin – jako kasztelan krakowski, a więc pierwszy senator Królestwa.

Niezwykle ważnym punktem obrad było uchwalenie instrukcji dla wybranych posłów. Najstarsze instrukcje przekazywano ustnie, a po 1522 r. – coraz częściej pisemnie. W przygotowanie instrukcji zaangażowani byli zarówno senatorowie, jak i działacze szlacheccy.

8. Sejmiki a formułowanie programu politycznego

Zarówno posłowie jak i wybierające ich sejmiki cieszyły się niejednakowym prestiżem. Najważniejszym był sejmik województw poznańskiego i kaliskiego w Środzie (tzw. sejmik średzki) oraz województwa krakowskiego w Proszowicach (tzw. sejmik proszowicki). Nic dziwnego zatem, że wielcy gracze skupiali najwięcej wysiłku na tych dwóch sejmikach. Sejmiki te, jak wspomniano wyżej, najczęściej wybierały możnych na posłów. Instrukcje uchwalone dla posłów na tych sejmikach cieszyły się największym zainteresowaniem dworu królewskiego i opinii publicznej.

Wysoki prestiż tych sejmików wynikał z dwóch powodów: po pierwsze, senatorowie z tych województw zasiadali najwyżej w hierarchii senatu; po drugie, ze względów czasowych. Sejmiki odbywały się bowiem w różnych terminach; najwcześniej sejmikowały ziemie odległe od miast, w których odbywały się sejmiki generalne i sejmy. W Prowincji Małopolskiej pierwszy obradował sejmik podolski, bełski i chełmski, a następnie ruski i lubelski, potem sandomierski i krakowski. W Wielkopolsce – gostyński, rawski, sochaczewski, płocki, dobrzyński, brzesko-inowrocławski, łęczycki, poznańsko-kaliski i sieradzki. Szlachta poszczególnych sejmików porozumiewała się między sobą, a sejmiki „górne” często znały już wyniki obrad sejmików dalszych w hierarchii. Przeto ostatnie w kolejności sejmiki „górne” korzystały ze swego rodzaju „przywileju” podsumowania narad i formułowania programu politycznego. Nic dziwnego zatem, że za zdaniem tych „górnych” sejmików szły reprezentacje sejmików dalszych w hierarchii. Na sejmiki „górne” wysyłał król legatów szczególnie doświadczonych w pełnieniu takich misji, posiadających dar wymowy. Ci sami legaci przedstawiali program królewski również na sejmikach generalnych w Kole i Nowym Mieście Korczynie. Na pozostałe sejmiki delegowano miejscowych ziemian, licząc zapewne na ich wpływy osobiste. Jeden legat „obsługiwał” zazwyczaj kilka sejmików.

Przed Sejmem było już jasne, jakie stanowisko zajmują liderzy szlacheccy obu prowincji państwa. Teoretycznie rzecz biorąc, ułatwiało to dochodzenie do konsensusu. Łatwo zrozumieć, dlaczego regułą ustrojową była więc zasada zgody reprezentacji wszystkich ziem, nie zaś głosowanie większością. Głosowanie większością było niepotrzebne, gdyż większość kluczowych sporów i dyskusji była dawno rozstrzygnięta jeszcze przed rozpoczęciem Sejmu. Pole gry politycznej było określone.

Nie oznacza to jednak, że życie posłów było usłane różami, gdyż ambicje osobiste, wpływ możnych i króla oraz gra polityczna mogły doprowadzić do rozbicia jedności w izbie poselskiej, o czym będzie jeszcze mowa. Król zresztą dbał o to, by sejmiki nie miały zbyt wiele czasu na porozumiewanie się, dlatego najchętniej zwoływał je w odstępach 1-2 dni. Co więcej, sejmikowanie w Małopolsce kończyło się przed końcem sejmikowania w Wielkopolsce. Monarcha chciał w ten sposób skłonić Wielkopolan do narad o obronie, której znaczenie lepiej dostrzegali i doceniali Małopolanie, stale zagrożeni najazdem tatarskim. Tym samym, sejmik średzki oraz sejmik generalny w Kole były najważniejszymi sejmikami dla całej kampanii przedsejmowej. To też, jak wspomniałem, tłumaczy szczególne zainteresowanie możnych przebiegiem tych sejmików oraz usilne starania, by posłami byli członkowie rodzin możnowładczych lub przynajmniej im powolni.

Ostatnim wydarzeniem przed zebraniem Sejmu Walnego, były sejmiki generalne (sejmy prowincjonalne) Wielkopolski w Kole i Małopolski w Nowym Mieście Korczynie. Zjeżdżali na nie senatorowie i posłowie każdej prowincji. W początkach swego panowania Zygmunt Stary przykładał dużą wagę do tych sejmików, mając nadzieję, że sprawny ich przebieg wpłynie pomyślnie na porządek sejmowania. Nakłaniał on sejmik korczyński, by skierował do sejmiku kolskiego swoich wysłanników, w celu uzgodnienia wspólnego stanowiska. Z biegiem czasu jednak zorientował się, że w ten sposób ruch szlachecki będzie miał możliwość konsolidowania swojego programu, przeto sejmiki generalne zaczęły stopniowo wychodzić z użycia.

9. Obrady sejmowe

Msza Święta

Sejm rozpoczynał się Mszą Świętą, celebrowaną przez obecnych na Sejmie biskupów. Brali w niej udział król z rodziną, senatorowie i posłowie. Kazanie podczas Mszy nie odgrywało jeszcze tak wielkiej roli, jak w czasach późniejszych, gdyż wielu senatorów i posłów pozostawało pod wpływem reformacji.

Mowa tronowa

Po zakończeniu Mszy, tego samego dnia lub nazajutrz stany sejmowe zbierały się w jednej sali. Posłowie nie odchodzili następnie do odrębnej izby, jak w późniejszych czasach, gdyż instytucja poselskiego directora (marszałka) nie była jeszcze utrwalona. Wybrany przez posłów mówca wygłaszał kapiącą od uprzejmości mowę powitalną do króla, na co król dziękował ustami kanclerza i następowało pocałowanie ręki królewskiej przez wszystkich obecnych. Po tej ceremonii kanclerz lub podkanclerzy wygłaszał mowę tronową zwaną też propozycją od tronu. W razie ich nieobecności mowę tronową wygłaszał sekretarz królewski. Gdy król był na Sejmie nieobecny, propozycję od tronu wygłaszał jego legat, którym zazwyczaj był jeden z senatorów. Legat musiał dysponować kredencją, podobnie jak legaci królewscy na sejmiki. W mowie tronowej powtarzano zagadnienia omówione w instrukcji na sejmiki. Był to swego rodzaju program obrad, wyrażony w formie ogólnikowej i bez konkretnych propozycji rozwiązań. W razie nieobecności króla, legat obszernie wyjaśniał powody. Część sekretna legacji przeznaczona była do senatu. Legat jako reprezentant króla dysponował specjalną instrukcją postępowania, przewidującą także działanie na wypadek niepomyślnego przebiegu obrad.

Po zakończeniu pierwszego posiedzenia, stany obradowały osobno i razem, w zależności od potrzeby. Punktem ciężkości obrad były oczywiście obrady wspólne w izbie senatorskiej, podczas których król i senatorowie negocjowali z posłami konkretne propozycje i rozwiązania. Osobne obrady służyły ustaleniu stanowiska w danej sprawie.

Zasadniczo obrady Sejmu miały formę dialogu króla i senatu z jednej strony, a posłów ziemskich z drugiej.

Obrady cum plena potestate

Jeśli posłowie dysponowali całkowitymi pełnomocnictwami swoich wyborców (cum plena potestate), przystępowano do narad nad propozycją królewską; senat i posłowie radzili w odrębnych pomieszczeniach. Senatorowie przygotowywali projekt uchwały w sprawie obrony. W tym czasie posłowie przygotowywali swoje postulaty (petyta, artykuły) pod adresem tronu. Po zejściu na wspólne obrady, obie strony prezentowały swoje stanowiska. Następnie izby znowu obradowały osobno, aż do utarcia wspólnego stanowiska.

Obrady z ograniczonymi pełnomocnictwami

W sytuacji, gdy posłowie nie dysponowali pełnymi pełnomocnictwami, występowali z żądaniami i od ich spełnienia uzależniali przystąpienie do obrad nad propozycją królewską. Program debat niejako należał do posłów. Usiłowano skłonić ich do ustępstw, następnie podejmowano próby kompromisu. Dopiero gdy osiągnięto porozumienie, przechodzono do debaty nad propozycją od tronu.

Wota senatorskie

W tym czasie wota senatorskie były w zasadzie sekretne, a posłowie dowiadywali się o nich jedynie w formie ogłaszanej im konkluzji. Zdarzało się jednak, że król zezwalał senatorom na publiczne wygłaszanie swoich opinii. Posłowie liczyli na publiczne wotowanie głównie w tym celu, by rozbić jedność senatu. Król mógł jednak odebrać głos wotującemu senatorowi, jeśli uznał, że uwłacza to jego królewskiej godności lub interesowi państwa.

Mowy posłów

Posłowie występowali wobec króla i senatu poprzez wybranych reprezentantów. Wygłaszali oni oświadczenia w imieniu całej izby, w imieniu dwóch prowincji lub poszczególnych województw. Król mógł odebrać głos przemawiającemu posłowi, podobnie jak senatorowi.

Wystąpienia królewskie

Król występował z reguły za pośrednictwem kanclerza lub podkanclerzego, a w razie jego nieobecności – poprzez marszałka wielkiego lub sekretarza wielkiego. Na Sejmach pod nieobecność osoby królewskiej, posłowie szli do senatu, którego obradom prezesował Prymas i od niego otrzymywali odpowiedź imieniem króla.

Obrady izby poselskiej

Oddalenie się posłów na osobne obrady wymagało pozwolenia króla, co przypomina władzę, jaką rodzice sprawują nad dziećmi podczas rodzinnych obiadów. Niekiedy monarcha już po mowie tronowej żądał odpowiedzi na propozycję od tronu od poszczególnych reprezentacji ziemskich, zanim jeszcze posłowie razem ustalili wspólne stanowisko, lecz posłowie stanowczo sprzeciwiali się takiej praktyce. Również z najwyższą niechęcią podchodzili do prób zarządzenia obrad senatorów i posłów każdej prowincji z osobna.

Marszałek poselski (director) i marszałek wielki

Nie wiadomo, czy obradom izby poselskiej przewodniczył już wówczas marszałek (director), choć na znanym drzeworycie ze Statutu Łaskiego przedstawiającym Sejm Koronny jeden z posłów wyraźnie dzierży laskę – symbol władzy marszałkowskiej. Posłowie są mniejsi wzrostem od senatorów. Tuż na lewo od posłów widzimy senatora, który również trzyma laskę – jest to zapewne marszałek wielki, pilnujący porządku w izbie senatorskiej. Nieprzypadkowo oddziela on posłów od senatu i osoby królewskiej. Jego zadaniem jest nie tylko strzec bezpieczeństwa królewskiego, ale także jego majestatu. W późniejszych czasach mógł on karcić posłów za niestosowne słowa lub zachowania, w skrajnych przypadkach ostrzegawczo pogrozić laską, a nawet pozwać przed sąd marszałkowski w przypadku zagrożenia bezpieczeństwa króla.

Nie wiadomo, czy to marszałek poselski właśnie reprezentował izbę przed senatem i królem, na pewno zadanie to powierzano wybranym posłom, prawdopodobnie dwóm – po jednym z każdej prowincji.

Porządek obrad w izbie poselskiej

Nieznany jest sposób debatowania w izbie poselskiej. Przypuszcza się, że mogła ona polegać na wotowaniu według starszeństwa sejmików (ziem, województw). Nie wiadomo, czy w imieniu danej ziemi przemawiał jeden poseł, czy wielu. Wiadomo, że na sejmie piotrkowskim 1523 roku posłowie wielkopolscy (sejmik średzki, jak pamiętamy, był najważniejszym sejmikiem podczas kampanii przedsejmowej) wszczęli spór o miejsca w izbie poselskiej. Spór nie był tylko i wyłącznie prestiżowy. Możliwe, że chodziło właśnie o kolejność zabierania głosu. Król zarządził, by posłowie zasiadali w porządku analogicznym jak wojewodowie, co oznaczało, że posłowie wielkopolscy nie mieliby pierwszeństwa głosu.

Debata mogła również polegać na swobodnej wymianie zdań (interlocutorie), typowej dla Sejmów XVII-XVIII wieku. Wiadomo też, że atmosfera obrad bywała gorąca, czasem dochodziło do groźnych ekscesów, jak choćby na sejmie piotrkowskim w 1538/1539 roku, gdy między posłami szlacheckimi i posłami senatorskimi o mało nie wybuchła bójka na miecze.

Dyskusyjne jest w jaki sposób podejmowano decyzje w izbie poselskiej. Istnieją w zasadzie dwie możliwości: albo na zasadzie zgody posłów ziem (nuntii terrarum), rozumianej jako zgoda poszczególnych reprezentacji ziem (sejmików, województw), albo na zasadzie zbiorczej zgody wszystkich posłów ziemskich (nuntii terrestres). Dyskusja na ten temat dotyczy właśnie tych łacińskich sformułowań: nuntii terrarum (posłowie ziem) i nuntii terrestres (posłowie ziemscy). Uruszczak uważa, że jeśli w dokumencie występuje formuła nuntii terrarum, oznacza to, że zgodę udzielali reprezentanci poszczególnych ziem. Oznacza to, że jeśli większość reprezentacji danej ziemi (województwa, sejmiku) wyrażała zgodę, pojedynczy sprzeciw jednego z posłów tej reprezentacji nie miał mocy. Natomiast formuła nuntii terrestres oznacza zgodę wszystkich posłów¹.

Uchwały obowiązywały te województwa, których reprezentanci wyrazili na nie zgodę. Opozycja wobec ustaw nie oznaczała zniweczenia całego kompromisu. Przykładowo w 1523 roku konstytucję Formula processus przyjęły tylko województwa małopolskie, gdyż posłowie wielkopolscy odmówili przystąpienia do dyskusji na ten temat. Podobne sytuacje dotyczyły również uchwał podatkowych. W 1512 roku podatki uchwalili posłowie małopolscy, natomiast wielkopolanie zgodzili się na podatek dopiero na sejmikach posejmowych. W 1533 roku część posłów nie chciała w ogóle obradować z powodu nieobecności przedstawicieli sejmiku średzkiego. Po długich dyskusjach podjęto jednak uchwałę podatkową, pod warunkiem jej zatwierdzenia przez sejmiki posejmowe. „Wrócono” w ten sposób do praktyki stosowanej przez Kazimierza Jagiellończyka, który traktował sejmy i sejmiki alternatywnie jako fora wyrażające stanowisko szlachty.

W 1526 doszło do tego, że zgodę na uchwałę podatkową „w imieniu” sejmiku średzkiego wyrazili tamtejsi senatorowie obecni na Sejmie. W 1538 część posłów opuściła obrady, dążąc do zerwania Sejmu, jednak Sejm mimo to doszedł do skutku i uchwalił konstytucje, gdyż zgodę na nie wyrazili ciągle jeszcze obecni na Sejmie posłowie „senatorscy”. Wystarczyła więc obecność i zgoda kadłubowych reprezentacji sejmikowych, nie zaś wszystkich wybranych posłów, a więc coś w rodzaju „mniejszości kwalifikowanej”. Praktyki te oczywiście budziły oburzenie, zwłaszcza szlachty wielkopolskiej. W tymże roku wielkopolanie stawiali opór przeciw poborcom podatkowym, zabito nawet pewnego woźnego, który cisnął o zapłatę.

Jeśli izbie poselskiej udało się doprowadzić do konsensusu, to odbywało się to poprzez długotrwałe wzajemne przekonywanie, aż do momentu zamilknięcia opozycji.

Obrady senatu

Senatorowie obradowali w sali senackiej. Obradom przewodniczył król, ale w jego zastępstwie przemawiał jeden z pieczętarzy (kanclerz lub podkanclerzy). Nad porządkiem obrad czuwał marszałek wielki, a podczas jego nieobecności – marszałek nadworny. Udzielał on głosu senatorom, którzy wotowali według starszeństwa, poczynając jednak od senatorów duchownych (biskupów). Ministrowie (kanclerz, marszałek, podskarbi) zabierali głos jako ostatni, chyba że jednocześnie pełnili inny, wyższy urząd senatorski. Kanclerz dostarczał na obrady niezbędne dokumenty i referował poszczególne sprawy.

Decyzja senatu zapadała w formie tzw. konkluzji, której dokonywał król. Konkluzja królewska mogła odbiegać od zdania większości senatorów w sprawach, w których senatorowie mieli rolę li tylko doradczą. Jednak część spraw wymagała zgody (consensus) senatorów. Chodzi tu przede wszystkim o kompetencje senatu podczas obrad sejmowych. Uważa się jednak, że wpływ majestatu królewskiego na senatorów był tak przemożny, iż ulegali jego namowom. Jeśli chcieli w jakiś sposób sprzeciwić się planom królewskim, to czynili to poprzez zaufanych posłów ziemskich. Fakt ten zauważał litewski kanclerz Olbracht Gasztołd. Pisał on w roku 1529, że „panowie podburzają posłów szlacheckich, aby na żaden podatek nie godzili się. Król Jego Mość o tym wie, jednak na panów tego powiedzieć nie może, którzy całą winę na posłów składają”.

Pod nieobecność króla obradom senatowi prezesował najwyższy rangą senator, zwykle zaś Prymas. Wydaje się jednak, że nie mógł on z równą swobodą co król konkludować obrad senatu. W razie rozbieżnych opinii, referowano ten stan rzeczy królowi.

Senat radził nad każdym projektem konstytucji, czy to przedstawionym przez króla, czy to przez posłów. Projekty uchwał podatkowych przygotowywał właśnie senat.

Z biegiem lat i wzrostem znaczenia izby poselskiej, znaczenie senatu malało. Senatorowie niechętnie zjawiali się na obrady, z trudem osiągali jednolite stanowisko, koterie senatorskie toczyły ze sobą walki, a sam król chętniej podejmował decyzje w gronie najbliższych senatorów, niż na forum całego senatu.

Kolokwia senatorów i posłów bez udziału króla

Instytucja ta była silnie związana z faktem, że część sejmów odbywała się pod nieobecność monarchy. Nie miała ona być może jeszcze tego znaczenia, co w czasach późniejszych, gdy była formą skarcenia władcy i upomnienia za naruszanie prawa (zwłaszcza zaś na początku panowania Zygmunta Augusta). Faktem jest, że obrady sejmowe z udziałem monarchy były zawsze dla posłów krępujące, z uwagi na ich uroczysty i ceremonialny charakter. Obecni zmuszeni byli nade wszystko pilnować się, by żadnym słowem nie urazić władcy, co bardzo utrudniało formułowanie żądań i postulatów. Narada posłów i senatorów, która odbyła się na Sejmie krakowskim w 1536/1537 zaowocowała wspólnym stanowiskiem, znanym jako Concordata consiliariorum cum nuntiis terrestribus. Były to postulaty wspólnie przedstawione królowi. O naradzie tej jednak nic poza tym nie wiadomo. Wiadomo jednak, że trzy poprzednie sejmy odbywały się pod nieobecność monarchy. Znaczyłoby to zatem, że takie narady nie były niczym nadzwyczajnym, choć na pewno osłabiały pozycję króla w Sejmie. Kontynuacją tej instytucji była narada senatu i reprezentantów szlachty podczas rokoszu lwowskiego w 1537 roku.

Istotne jest to, że zarówno Sejmy, jak i narady senatorów i szlachty bez udziału króla, ale w jego bliskiej obecności, wymagały zgody samego zainteresowanego. Samowolne narady pod bokiem majestatu pachniały buntem, zatem jeśli władca widział, że nie może rozładować napięcia w inny sposób, z własnej woli zezwalał na tę instytucję, licząc na moderujące działanie senatorów.

Osobne zjawisko przedstawia narada posłów i senatorów świeckich (bez udziału biskupów) nad kwestią dziesięcin podczas Sejmu 1530/1531 roku. Tym razem z pewnością nie była ona wymierzona przeciw królowi.

Narady reprezentacji poszczególnych terytoriów, narady nieformalne

Wiadomo, że na sejmie piotrkowskim w 1523 roku panowie małopolscy odbyli osobne posiedzenie z posłami swej prowincji z powodu opozycji wielkopolan wobec propozycji królewskich. Podczas gdy wielkopolanie wytrwali w swym nieugiętym oporze, małopolanie uchwalili podatki i zaakceptowali konstytucję Formula processus. Zdarzały się też narady senatorów i posłów jednego województwa lub ziemi. Z pewnością odrębne narady odbywali posłowie województwa mazowieckiego, którzy w późniejszych czasach zachowywali się czasem jak odrębna prowincja.

Zdarzały się też odrębne narady biskupów i obecnych podczas trwania Sejmu duchownych, zwłaszcza w sprawach dotyczących reformacji. Narady takie odbyły się podczas sejmu krakowskiego w 1523, warszawskiego w 1529 i piotrkowskiego w 1534 roku.

Z pewnością okazją do nieformalnych narad były również wszelkiego rodzaju spotkania towarzyskie lub ceremonialne, takie jak uczty, bale, spotkania w gospodach, zajazdach, karczmach. O spotkaniach takich prawie nic nie wiadomo, ale z późniejszych relacji wiemy na pewno, że musiały odgrywać ważną rolę w zawieraniu przyjaźni i urabianiu wspólnej opinii.

Komisje pomiędzy Sejmami

Pomiędzy Sejmami działały wybrane przez Sejm komisje, których zadaniem było przygotowanie konkretnych zagadnień pod obrady Sejmu. Komisje takowe powołano w latach 1511, 1519-1520, 1526-1527, 1532. Tematyką narad była korektura i egzekucja praw. W komisjach zasiadali prawnicy, senatorowie, niektórzy posłowie. W 1538 roku król Zygmunt przyrzekł tez powołać komisję dla kontroli przywilejów celnych.

Taktyka parlamentarna

Podstawową i jawną formą wpływania na decyzje posłów było przekonywanie, perswazja. Argumenty senatorów były rozmaite: od przymilania się (akcentowania, że posłowie są członkami jednego ciała) do żartobliwych i zawstydzających epitetów. Podkanclerzy Piotr Tomicki nazywał posłów „naderspanami” (palatynami węgierskimi), oraczami („aratores”) zamiast oratorami („oratores”). A jednak on właśnie potrafił zjednywać przychylność szlachty i jej posłów.

Niekiedy zaskakiwano posłów i senatorów pomysłami, które nie były wcześniej omawiane w listach przedsejmowych. Takim pomysłem była już propozycja wyboru Zygmunta Augusta na króla w 1529 roku, w połączeniu z rozsiewaniem plotek o blisko mającej nastąpić śmierci króla Starego. W 1538 roku nagle doszła na Sejm wiadomość o napaści hospodara wołoskiego na Pokucie, co skłoniło sejmujących do kompromisu, podobnie było podczas sejmów 1509, 1519, 1520, 1530/1531, 1531/1532 roku.

Do izby poselskiej król przynajmniej raz wysłał jednego z senatorów, który prosił posłów o spokój i wierność wobec króla (w późniejszych czasach takie delegowanie senatorów było częstsze).

Przeciwstawiano sobie także posłów poszczególnych prowincji, wprowadzano do izby posłów „senatorskich”. Król straszył posłów możliwością zwołania pospolitego ruszenia o ile nie uchwalą podatków. Działo się tak pomimo tego, że to Sejm jako całość uchwalał pospolite ruszenie. Wiemy jednak, że dla podjęcia uchwał potrzebni byli nie wszyscy posłowie, lecz reprezentanci wszystkich prowincji. Opozycja zatem w takich wypadkach wolała podjąć debatę o podatkach, aby nie wypaść z gry politycznej. Decydujące mogły być również względy natury praktycznej. Na Sejmie piotrkowskim 1530/1531 posłowie małopolscy wyraźnie się obawiali, że gdy w ramach pospolitego ruszenia wyruszą ze swych domostw na pogranicze, szlachta wielkopolska po drodze złupi ich domostwa. Wielkopolanie godzili się nie debatę o podatkach, natomiast małopolanie godzili się na pospolite ruszenie pod warunkiem, że wielkopolanie wyruszą pierwsi; król jednak sprzeciwił się tej propozycji. Ostatecznie przestraszeni tym posłowie zgodzili się na podatki o 1/3 mniejsze od uprzednio proponowanych.

Naturalnie, najlepszą drogą do przekonywania posłów, były wspólne posiłki, suto okraszone alkoholem. Senatorowie podejmowali więc posłów nie tylko chlebem i solą, dbając o to „aby posłów skłonnych do gmatwania spraw, do dobrego naradzania się o Rzeczypospolitej sprowadzić”. Poświęcenie senatorów odbijało się na ich zdrowiu. W styczniu 1534 roku biskup włocławski leżał tknięty paraliżem, biskupa poznańskiego bolały piersi, zaś biskup płocki Andrzej Krzycki (później prymas) skarżył się na ból głowy. Czasami poświęcano zdrowie i siły witalne bez spodziewanych efektów politycznych.

Posłowie nie wzdragali się przed przyjmowaniem korzyści materialnych, przynajmniej niektórzy. Na Sejmie piotrkowskim w 1524/1525 roku wypłacono trzem posłom niemałe sumy, wpisując niewinnie brzmiące zapisy, że „byli na Rusi ze swą szkodą”. Wkrótce potem izba poselska nieoczekiwanie podjęła dyskusję nad przyjęciem podatków, mimo że przez wiele dni wcześniej nie chciała tego zrobić. Najwyżsi dygnitarze państwowi przyjmowali podarunki od miast pruskich czy od Krakowa. Kanclerz Szydłowiecki łasy był na łapówki, które przyjmował nie tylko od Habsburgów.

Posłowie mieli rzecz jasna swoją taktykę, sprowadzającą się do zasady „daj, aby ci dano”. Taktyka ta jest uniwersalna i ponadczasowa we wszystkich instytucjach parlamentarnych. Izba poselska nie była jednolita, krzyżowały się tutaj interesy lokalne, plany królewskie i intrygi koterii senatorskich. Do roku 1535 królowi udawało się rozbić jedność stanu poselskiego, jednak po tej dacie każdy kolejny sejm rozpoczynał się od litanii żądań poselskich. Posłowie uzależniali podjęcie obrad nad podatkami od przyjęcia ich postulatów. Możliwość odmowy podatków stała się podstawowym orężem w rękach stanu poselskiego.

Elementem nacisku była również poezja polityczna. Najsłynniejszym utworem tego czasu był Dialog o sejmie azjańskim, czyli wizja sejmu piotrkowskiego 1535 roku, oraz odpowiedź na ten list pt. Dialog na temat niedawno opublikowanego sejmu azjańskiego, napisana przez Andrzeja Krzyckiego. O ile pierwszy dialog skierowany był ostrzem przede wszystkim do senatorów i ich intryg w izbie poselskiej oraz króla, o tyle drugi apelował raczej o posłuszeństwo wobec króla i senatu, niepowodzenia przypisując izbie poselskiej. Te i inne paszkwile z tego roku wywołały gniew królewski. Edyktem z 1.02.1537 r. ogłosił karę dla autorów, drukarzy, wydawców i kopistów owych pism oraz wyznaczył nagrodę 100 dukatów dla informatorów, którzy ujawnią sprawców tych czynów. W praktyce tzw. pisma ulotne stały się wkrótce normalnym elementem nacisku politycznego.

Konkluzje

Ostateczne decyzje (konkluzje) podejmowano z reguły na wspólnym posiedzeniu senatu, posłów i króla, a gdy król był nieobecny – tylko senatu i posłów. Znany jest jednak jeden przypadek, że decyzję ogłosił w izbie poselskiej król poprzez swojego delegata.

Wyrazem zgody na ostatnią, wynegocjowaną propozycję króla i senatu był brak sprzeciwu izby poselskiej (później określano to zasadą nemine contradicente). Głos „decydujący”, ostatni, należał do strony przeciwnej, niż projektodawca ostatniej poprawki. W ten sposób powstawały uchwały podatkowe i inne uchwały dotyczące obrony państwa. Na sejmie piotrkowskim 1524/1525 roku senat i posłowie na przemian występowali z propozycjami uchwały podatkowej i kolejno radzili nad propozycjami strony przeciwnej, aż do ostatecznego porozumienia. Natomiast na sejmach pod nieobecność króla, monarcha miał głos decydujący i akceptował lub nie akceptował wspólnego stanowiska senatu i posłów. Gdy król był obecny, jego stanowisko pokrywało się zwykle ze stanowiskiem senatu, któremu przewodniczył i którego obrady konkludował.

Debaty dotyczyły przede wszystkim treści przyszłej konstytucji, jej forma była sprawą drugorzędną, a procedura ustawodawcza miała charakter ustny. Inaczej rzecz się miała z konstytucjami dochodzącymi do skutku z inicjatywy posłów. Podstawą pisemną była zwykle odpowiedź królewska na artykuły przedkładane pisemnie przez posłów. Przyjęta przez posłów pisemna odpowiedź monarchy nabierała mocy konstytucji.

Właściwe obrady sejmowe kończyły się z chwilę osiągnięcia zgody co do ostatniej ze spraw objętych porządkiem obrad; najczęściej chodziło tu o kwestie obrony państwa. Ostatni dzień sejmu bywał nadzwyczaj pracowity i burzliwy. Niektórzy posłowie próbowali wówczas wynegocjować ostatnie zmiany, a nawet wprowadzić pod obrady zupełne nowości. Oczekiwanym rytuałem było przekonywanie posłów przez senatorów do zmiany stanowiska. Obrady kończono często w późnych godzinach nocnych. Pod koniec Sejmu albo bezpośrednio po jego zamknięciu król rozdawał również wakujące urzędy. Był to bardzo istotny atut w ręku monarchy, który mógł przeciągać w czasie nominacje, aż do uzyskania korzystnych rezultatów obrad.

Po osiągnięciu ostatecznego kompromisu, jeden z posłów wydelegowanych przez kolegów wygłaszał mowę pożegnalną do króla wobec senatu. W imieniu króla odpowiedzi udzielał jeden z pieczętarzy. Następnie udawano się na Mszę Świętą. Jak widać ceremonia ta była jakby odwrotnością rozpoczęcia obrad.

Jeśli sejm toczył się pod nieobecność króla, uchwały wymagały zatwierdzenia przez monarchę, chyba że udzielił on w tej sprawie pełnej mocy posłom i senatorom, z góry akceptując powzięte decyzje (tak było w roku 1517). Mógł także udzielić plenipotencji jednemu z senatorów lub senatowi jako całości. Po zakończeniu obrad Sejm wysyłał do króla specjalne poselstwo składające się z przedstawicieli senatu i (od 1529 roku) przedstawicieli izby poselskiej. Wysłannicy zaopatrzeni byli w pisemną legację, którą referowali ustnie, informując o przebiegu sejmu, powziętych uchwał, które przytaczano w całości (jak w 1535 roku). W legacji umieszczano też opinie senatu w sprawach nierozstrzygniętych. Dotyczyło to zwłaszcza niezaakceptowanych przez senat artykułów poselskich. W legacji z 1529 roku opisano nawet przebieg obrad sejmowych. Na legację król udzielał odpowiedzi poprzez usta któregoś z obecnych przy nim dostojników, czasami też odpowiedź była sporządzana na piśmie. Następnie przekazywano królowi opracowane na Sejmie konstytucje.

„Życie po życiu”: sesje pieczętarskie, ogłoszenie konstytucji, wybór poborców podatkowych, posejmowa rada senatu, sejmiki posejmowe

Myliłby się ten, kto by sądził, że żywot Sejmu na tym się kończył. Po zamknięciu właściwych obrad, trwało w najlepsze „życie po życiu”, polegające na redagowaniu konstytucji oraz innych dokumentów sejmowych. Jeśli Sejm odbywał się w obecności królewskiej, prace te prowadzili sekretarze i pisarze kancelarii koronnej pod przewodem jednego lub obu pieczętarzy. Normalną praktyką było redagowanie konstytucji niemal od nowa, co stwarzało szanse pewnych manipulacji w treści, zarówno ze strony króla, jak i obu kanclerzy.

Gdy sejm odbywał się pod nieobecność króla, przeglądu konstytucji dokonywał obecny przy królu na Litwie jeden z pieczętarzy. Następnie pieczętowano je pieczęcią koronną.

Nie istniał wówczas jeszcze obowiązek oblatowania konstytucji w urzędzie grodzkim. Uwierzytelnione kopie konstytucji (od lat 20 ogłaszane drukiem) rozsyłano do starostw w celu ich publikacji i wykonania. Ogłaszano je przez heroldów w dni świąteczne przed kościołami, a w dni targowe na placach, czasem przybijano do drzwi ratusza miejskiego i kościoła. Tak ogłoszone, konstytucje wchodziły w życie.

Po Sejmie w roku 1534 zdarzyło się również, że poszczególne reprezentacje ziemskie wraz z miejscowymi senatorami wybierały poborców podatkowych.

Wraz z zamknięciem obrad Sejmu nadal obradował senat w zmniejszonym składzie, pod przewodem króla.

Ponieważ często się zdarzało, że niektórzy posłowie nie wyrażali zgody na określone uchwały, powołując się na swój ograniczony mandat (cum limitata potestate), król zwoływał sejmiki w tych ziemiach lub prowincjach, których reprezentanci odmówili zgody. Tym samym sejmiki posejmowe nie były jeszcze „trzecią izbą parlamentu”, ale odgrywały rolę alibi dla posłów, którzy opierali się perswazjom królewskim.

Uchwalenie pospolitego ruszenia wiązało się z reguły ze zwołaniem specjalnych sejmików, na których miano ustalić porządek wojennego pochodu. Na sejmikach tych król poprzez zaufanych senatorów starał się jednak skłonić szlachtę do uchwalenia podatków w zamian za odwołanie pospolitego ruszenia. Fortel ten udał się trzykrotnie, to znaczy w 1523, 1524 i 1536 roku. Nie udał się natomiast w roku 1537, gdyż pospolite ruszenie przekształciło się w słynny rokosz lwowski.

10. Inne wydarzenia sejmowe

Część wydarzeń, odbywających się podczas Sejmu, nie należało do głównego nurtu sejmowej gry politycznej, choć mogło mieć na nią wpływ pośredni. Podczas obrad odbywał się mianowicie sąd sejmowy w składzie pełnym (król z senatorami) oraz jako sąd asesorski (z udziałem delegowanych przez króla senatorów). Od sądu asesorskiego przysługiwało odwołanie do sądu sejmowego w składzie pełnym. Do zakresu zainteresowań sądu sejmowego należały sprawy karne szlachty zagrożone karą śmierci lub konfiskaty dóbr, w szczególności dotyczące zbrodni obrazy majestatu, zdrady stanu, zabójstwa. Sąd sejmowy rozstrzygał także sprawy urzędników o pozbawienie urzędu, sprawy, w których naruszony był bezpośredni interes monarchy, sprawy przekazane przez inne sądy w trybie remisji, najważniejsze przypadki dotyczyły przypadków prawem nieuregulowanych (tzw. casus novus), co dawało możliwość ustalenia nowej zasady prawnej, wypełniającej istniejącą lukę. Sąd ten rozstrzygał niektóre sprawy skarbowe, odwołania w trybie mocji lub (po 1523 r.) apelacji od orzeczeń sądów niższych.

Podczas trwania Sejmu król również zajmował się sprawami polityki zagranicznej. Senat radził królowi w tych sprawach, ale król nie miał obowiązku rad tych przyjmować. Podczas przyjmowania wysłanników obcych dworów, w audiencji uczestniczyli również posłowie. Formalnie rzecz biorąc nie mieli oni głosu w tej sprawie, ale skoro uchwalali podatki, siłą rzeczy informowano ich o bieżących problemach polityki zagranicznej. Wpływ posłów był tak wielki, że izba poselska występowała do króla z konkretnymi interwencjami w sprawach dyplomatycznych. Na Sejmie piotrkowskim 1527-1528 w izbie poselskiej występowali ambasadorowie konkurujących ze sobą pretendentów do tronu węgierskiego, zabiegając o poparcie.

Również sprawy lenników, w tym na czele z największym lennikiem – księciem pruskim Albrechtem Hohenzollernem (od 1525 roku) były przez króla omawiane z senatem podczas trwania obrad Sejmu.

Ponieważ podczas Sejmu kręciła się wokół dworu ogromna liczba interesantów w najróżniejszych sprawach, Sejm stawał się najważniejszym instytucjonalnym wydarzeniem w życiu całego państwa. Nic więc dziwnego, że w tym czasie pojawiają się też pierwsze diariusze Sejmu Koronnego. Pierwszy diariusz sejmowy pochodzi z 1536 roku. Ustawy (konstytucje) redagowano w języku polskim, a następnie tłumaczono je na łacinę. Od lat 40. pojawiają się też pierwsze konstytucje publikowane wyłącznie w języku polskim.

II. Sejm w Wielkim Księstwie Litewskim

1. Skład sejmu litewskiego

W Wielkim Księstwie Litewskim skład Sejmu zostaje rozszerzony. Oprócz kniaziów, panów i bojarów litewskich, w Sejmach uczestniczą też elity ruskie i żmudzkie. Już w Sejmie Elekcyjnym Zygmunta Starego uczestniczą Żmudzini. Od 1512 roku powiaty Wielkiego Księstwa wysyłają po dwóch posłów na Sejm. Instytucja posłowania utrwala się w latach 20. Zazwyczaj jednak posłowie nie są wybierani, lecz desygnowani przez chorążych powiatowych lub wojewodów. Nie oznacza to bynajmniej, że posłowie ci nie reprezentowali szlachty swoich powiatów, z pewnością wiele zależało od taktu chorążego, który desygnował posła samodzielnie albo też w porozumieniu ze szlachtą. W sejmach brali też udział ciwunowie żmudzcy, chorążowie i podkomorzowie. Spośród arystokracji listy sejmowe z zaproszeniem na Sejm dostają kniaziowie Druccy, Łukomscy, Świrscy, Giedroyciowie, Sanguszkowie, Zbarascy, Zasławscy, Koreccy oraz panowie Chreptowicze, Kuchmistrzowicze, Dowojnowie, Sołohubowicze, Zienowiewicze i inni. Ludzie ci schodzili się na pospolite ruszenie nierzadko z własnymi, rodowymi chorągwiami, podczas gdy ziemianie stawali pod chorągwiami powiatowymi. Udział zwykłych ziemian utrwalił się na skutek przywileju 1447, który zwalniał ziemian od płacenia podatków. Kierownictwo nawy państwowej starało się odciągnąć Rusinów od promoskiewskich sympatii, stąd rozszerzenie składu Sejmu. W Sejmach brali też udział burmistrzowie Wilna, jednak z głosem wyłącznie w sprawach miasta.

2. Kompetencje sejmu litewskiego

Sejm Wielki Litewski był potrzebny do wyboru wielkiego księcia i do rozstrzygania o sprawach unii z Koroną. Decydował również o wojnie i rozejmie, uchwalał podatki. Statut 1529 roku przyznawał Sejmom prawo decydowania o liczebności służby wojennej z ziemskich posiadłości. W czasach Zygmunta Sejm Wielki uczestniczył też w procesie ustawodawczym, a także w niektórych aktach wykonawczych.

III. Wykaz Sejmów

1492

Przed śmiercią króla Kazimierza, Koroniarze i Litwini przyrzekają sobie pomoc wzajemną na wypadek wojny. Na łożu śmierci król prosi, aby Koroniarze wybrali Olbrachta, a Litwini Aleksandra (Kolankowski PJ 436).

Sejm Wielki Litewski w Wilnie zwołany na 20.07 (Papee, Aleksander Jagiellończyk, s. 5; Ljubawskij, 134). Co ciekawe przed sejmem panowie rady proszą, aby każda ziemia przysłała dziesięciu lub dwudziestu albo ile „się wam uwidzi” w celu ochrony zamku, co przypomina jakby wezwanie do wyboru elektorów na elekcję Wielkiego Księcia (Jurate Kiaupiene nazywa ich „przedstawicielami bojarów” SKPiRON 87).

Na sejm przybywa wielka liczba zbrojnych, panowie rada, książęta, panowie i bojarzy ze wszystkich regionów kraju. 26.07 Aleksander wybrany wielkim księciem litewskim. Aleksander potwierdza przywilej Kazimierza Jagiellończyka z 1447 roku. Wiele decyzji ma książę omawiać z panami radą, a zwłaszcza sprawy wysyłania posłów zagranicę, bez panów rady nie może odbierać urzędów i nadań, nie może rozdawać w dzierżawę zamków pogranicznych, nie może sprawować sądów. Dodaje jeszcze emancypację prawno-prywatną i sądową obywateli litewskich z córkami i poddanymi, zezwala służbę zagraniczną, zastrzega obsadę wyższych posad duchownych dla krajowców. Urzędy mają być nadawane z udziałem rady wielkoksiążęcej, pomniejsze posady w województwie wileńskim i trockim mogą nadawać sami wojewodowie. Rada ma także kontrolować dochody skarbowe. Dochód z ceł, karczm, kar sądowych ma być szafowany z wiadomością panów, a wpływy obracane tylko na potrzeby publiczne i w obrębie samego Księstwa (Trzy rozdziały, 3). Sprawy posiadłości dziedzicznych albo honoru muszą być załatwione najdalej w ciągu roku. Zdaniem Maksimiejki był to pierwszy pełnoprawny sejm litewski. (Maksimiejko, §7, s. 40).

Zjazd przedelekcyjny senatorów koronnych w czerwcu, w Piotrkowie. Senatorowie nie zgłaszają zastrzeżeń do wyboru Aleksandra przez Litwinów, zapraszają ich poselstwo na elekcję króla polskiego.

Pierwszy (zdaniem Papée) Sejm konwokacyjny w Piotrkowie 15.08. Na zjazd z liczną asystą przybywa książę mazowiecki Janusz, pragnący kandydować do tronu polskiego i mający poparcie prymasa Zbigniewa Oleśnickiego (nie mylić z biskupem krakowskim, który umarł w 1455 roku) oraz wielu Wielkopolan. 17.08 przybywa królewicz i zarazem biskup krakowski Fryderyk również w licznej asyście węgierskich jeźdźców. Wielki książę Aleksander udziela oficjalnego poparcia Janowi Olbrachtowi, a nieoficjalnie sypie pogróżkami wobec księcia Janusza. Kandydatem jest również Władysław Jagiellończyk, król Węgier i pierworodny potomek Kazimierza, jednak z uwagi na niezręczne postępowanie jego posłów, kandydatura straciła na popularności. 21.08 wysłuchano posła wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego, który usprawiedliwiał swoją nieobecność. Obecni są posłowie ziemscy i – być może – przedstawiciele miast, co jednak nie zostało udowodnione. Miasta i szlachta domagają się wyboru Jana Olbrachta. Prymas Oleśnicki prawdopodobnie optuje za Zygmuntem (Starym), który miał jednak dopiero 25 lat.

27.08 zbiera się coś w rodzaju ówczesnego kolegium elektorskiego, w skład którego wchodzą senatorowie, także pruscy oraz przedstawiciele Gdańska, Torunia i Elbląga. Głosowania odbywa się poprzez tzw. „ważenie głosów”, każdy opowiada się za konkretną kandydaturą. Okazuje się, że po godzinie wszystkie głosy padają na Jana Olbrachta. Następnie marszałek wielki trzykrotnie pyta zebranych na dziedzińcu ziemian, czy jest zgoda na ten wybór, na co ziemianie trzy razy odpowiadają „jest!”. Jan Tarnowski jako goniec przybywa do Krakowa, oznajmiając wybór króla. Miasto zostaje iluminowane. 23.09 – koronacja. Książęta mazowieccy nieobecni.

Pod koniec roku zostaje zwołany Sejm Walny Koronny w Piotrkowie (patrz rok 1493)

1493

Początki wojny litewsko-moskiewskiej. Iwan III przyjmuje tytuł „gosudar wsieja Rusi”.

Sejmiki ziemskie między 29.12.1492 a 13.01.1493 r. 31.12 w Wiszni, 7.01 w Bełzie, 9.01 w Chełmie (Papée, Jan Olbracht).

Sejmiki: generalny w Nowym Mieście Korczynie 15.01 z udziałem króla Jana Olbrachta opracowuje rejestr petycji do króla.

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie w dn. 18.01-3.03. Sejm ten Konopczyński i Stanisław Kutrzeba uznali za pierwszy „pełnoprawny” Sejm. Odtąd izba poselska staje się nieodłącznym „stanem” sejmującym (pozostałe dwa „stany” to królewski i senatorski). W 1993 roku świętowano wielką rocznicę 500-lecia Sejmu Polskiego.

Sejm przychylając się do petycji generału korczyńskiego zatwierdza statuty nieszawskie. Obrady przebiegały w atmosferze harmonii między królem a stanami. Uchwalone zostają podatki na obronę przeciw Turkom i Tatarom „oraz innym sąsiadom”, i na wykupienie zastawionych dóbr królewskich. Pobór podwójny, szos i ciżę. Król kupuje Księstwo Zatorskie.

Sejm Wielki Litewski w Wilnie, listopad. Wg źródeł „sejm walny”. Biorą w nim udział nie tylko panowie rady, ale i szlachta-rycerstwo. Omawiano sprawę małżeństwa Aleksandra z carówną Heleną (Ljubawskij, s. 133-134).

1494

W lipcu zwołano Sejm Walny Koronny w Radomiu, miał się odbyć we wrześniu, ale nie doszedł do skutku. Sejmiki odbyły się w sierpniu. Odbył się tylko zjazd senatu.

1496

Litewska Rada Wielkoksiążęca w Bersztach koło Grodna, marzec. Rada odrzuca projekt nadania księstwa kijowskiego Zygmuntowi Jagiellończykowi (Staremu), a tym samy sprzeciwia się podziałowi państwa. Możliwe, że krokowi temu sprzeciwiał się też książę moskiewski Iwan (Kolankowski PJ 445).

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie, 13.03-23.05. Zwołano go 18.01, sejmiki odbyły się 1.02.

Sejm ten sformułował zasadę, że Sejm to corpus Regni cum plena facultate absentium representibus („ciało Królestwa z pełną mocą reprezentowania nieobecnych”). Oznacza to krok w stronę centralizacji parlamentu i jego przewagi na sejmikami.

Źródła: VL I 246-281

Sejm Wielki Litewski w Wilnie, czerwiec (Kolankowski PJ 445).

1498

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie, 12.01-17.02 (VC t. 1 v. 1 s. 86). Zwołano go w listopadzie 1497, sejmiki odbyły się 15.12. Dn. 17.02 uchwalono uniwersał o podatku czopowym, opodatkowano między innymi nierządnice (1 grosz tygodniowo, patrz Papee JO, s. 158).

1499

Sejm Walny Koronny w Krakowie, marzec-maj. Zwołany w grudniu 1498 na 24.02. Sejmiki odbyły się w styczniu. Ostatecznie Sejm odbył się w maju z powodu ciężkiej choroby króla. Nie wiadomo nic o obecności posłów, jednak w źródłach nazywany jest conventio generalis. Najwyraźniej współcześni inaczej definiowali pojęcie Sejm, niż późniejsi historycy 😉

6.05 podjęto uchwały o podatku czopowym i łanowym oraz o unii i inkorporacji Litwy.

Sejm Wielki Litewski w Wilnie, lipiec. 24.07 w akcie unii wileńskiej Korona i Wielkie Księstwo powracają do wzajemnego związku państwowego. Uchylono jednak wszystkie postanowienia, które naruszały honor obu stron, godząc w ich równość. Chodziło przede wszystkim o prawa szlachty prawosławnej, która została dopuszczona do praw politycznych już po zawarciu unii horodelskiej. Elekcja władców w obu krajach miała się odbywać po zasięgnięciu rady przedstawicieli drugiego państwa, o ile zechcą przybyć na elekcję.

Ponadto na sejm przybyli bojarzy ziemi połockiej, prosząc, aby uregulował ich stosunki z mieszczanami połockimi, którzy otrzymali prawo magdeburskie (Ljubawskij, 142)

Wiek XVI

1500

Sejmiki generalne korczyński i kolski z końcem kwietnia. Sejm zostaje zwołany do Piotrkowa na 2.07, malborski „sejm partykularny” 11.06 (Papee JO, s. 176, powołuje się na CES XV). Z powodu jednak najazdu tatarskiego Sejm Walny Koronny przesuwa się na 29.09 i odbywa się w Sandomierzu, gdzie król przebywa z wojskiem. Pawiński, Sejmiki ziemskie 198, 215; Konopczyński mylnie interpretuje Papeego, że sejm się nie odbył, w rzeczywistości odbył się, ale najprawdopodobniej bez udziału posłów ziemskich (Papee JO, s. 181).

Wojsko litewskie pod kniaziem Konstantym Ostrogskim doznaje klęski w bitwie z wojskami moskiewskimi nad Wiedroszą w pobliżu Dorohobuża, 14 lipca. Kniaź Ostrogski dostaje się w okrutną niewolę.

1501

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie początek lutego-6.03, konstytucje uchwalono 6.03 (VC; Posłowie 38). Zwołany w listopadzie 1500 na dzień 25.01.1501, sejmiki odbyły się 1.01. Wielki mistrz krzyżacki uchyla się od hołdu wobec króla. Omawiano sprawę Młodawii. W sprawie Konrada warszawskiego dwór doskonale poinformowany o jego konszachtach z Krzyżakami. Na sejmie są także delegaci z Litwy, toteż Krzyżacy obawiają się ataku z trzech stron. Król otrzymuje czasowo prawo zwołania pospolitego ruszenia bez zgody Sejmu, z prawa tego skorzysta jeszcze Aleksander w 1502 roku. Uchwalono 8 groszy łanowego i czopowego (Papée, Jan Olbracht, s. 201). krążą pogłoski, że Jagiellonowie planują wspólną wojnę z Moskowią i oddanie tronu moskiewskiego Zygmuntowi, ale 17.06 umiera Jan Olbracht (Papee JO s. 212).

Sejm Wielki Litewski w Grodnie, połowa sierpnia (Papee AJ s. 47). Sejm wyprawia posłów do Piotrkowa w celu udzielenia poparcia dla kandydatury Aleksandra na tron polski (Ljubawskij, 143-144).

Sejm Elekcyjny w Piotrkowie, od 14.09 do 4.10 (Papee, AJ, s. 46). Delegaci litewscy stanowczo odrzucają pretensje Władysława do tronu polskiego. Ziemianie domagają się wyboru Aleksandra. Panowie polscy proponują nowy akt unii polsko-litewskiej. 30.09 Aleksander wybrany królem. Wyboru dokonuje senat, a ziemianie zatwierdzają wybór przez aklamację.

Dn. 23.10 król Aleksander zatwierdza w Mielniku nowy akt unii polsko-litewskiej. Nad oboma państwami miał panować jeden król, wybierany wspólnie w Piotrkowie. Miała zaistnieć unia monetarna, ale zachowano odrębne prawa i urzędy. Nie było też mowy o wspólnym Sejmie. Jednakże Rada Wielkoksiążęca na Litwie nie zatwierdza tej nowej unii.

Poza przyjęciem unii, Aleksander wydaje przywilej mielnicki, będący de facto zmianą ustroju z monarchii w republikę senatorsko-możnowładczą, z królem jedynie jako liderem senatu. Pojawia się też artykuł o wypowiedzeniu posłuszeństwa królowi na wypadek, gdyby komuś z dostojnych osób odmówił sprawiedliwości, albo coś przeciw stanowi Rzeczypospolitej przedsięwziął. Ten swoisty zamach stanu wymuszony na królu przynosi opłakane skutki dla obronności kraju, gdyż możnowładcy faktycznie rozdrapią podatki, nie bez udziału króla, który wdzięczny był za ich poparcie na elekcji.

Sejm koronacyjny w Krakowie, po 12.12 do lutego 1502. Zwołany 4.10.1501, sejmiki listopad-grudzień 1501. Sejm uchwala podatki: pobór 16-groszowy, czopowe, zawiesza na lat 5 wszelkie wolności celne. (Papee, AJ, s. 55; Uchwały w Acta Alexandri 53).

1502

Litewska rada wielkoksiążęca w Nowogródku, lipiec. Biorą udział panowie i prałaci (Ljubawskij, 133). Sejm uchwala, że z każdych dziesięciu служобъ (zapewne nie chodzi o poddanych, ale o całe wsie) ma być wystawiony jeden konny w zbroi z kopią („drzewkiem”) (ДМАМЮ s. 507)

1503

Sejmiki koronne w lutym. Rozdzielony sejmik województw poznańskiego i kaliskiego – jeden odbywa się w Środzie, drugi w Gnieźnie (Papee AJ s. 62).

Sejm Walny Koronny zwołany na 12.03 do Piotrkowa, rozpoczyna się pod koniec marca bez udziału króla, który zajęty jest wojną z Moskowią. Małopolanie nieobecni, boją się opuszczać domy ze względu na zagrożenie tatarskie. Sejm uchwala artykuły o obronie Rzeczypospolitej (Papee AJ s. 60). Koniec obrad 2.04 (VC).

Popis rycerstwa małopolskiego w Wojniczu pod Tarnowem 8.05.

Sejmik generalny w Malborku, lipiec (Papee AJ s. 87).

Sejm Walny Koronny w Lublinie, 31.10, zakończony w listopadzie (być może 28.11, po tej dacie król opuścił Lublin). Nie wiadomo, czy brali udział posłowie. Papee twierdzi, że to był tylko zjazd senatorów (Papee AJ s. 75).

1504

Sejm prowincjonalny pruski 1.01 w Malborku i 18.01 w Elblągu.

Sejm Walny Koronny, 21.01-13.03, na sejm przybywają posłowie oraz wysłannicy miast. Prusacy odmawiają złożenia przysięgi królowi w Piotrkowie, zapraszają do Torunia. Wielki mistrz krzyżacki przysyła posła. Król oddaje synom Konrada warszawskiego ziemię warszawską w lenno małoletnim jego synom, dożywotnio, ale bez prawa dziedziczenia dla następców. Uchwalony zostaje pobór 12-groszowy oraz ściągnięcie zaległości 8-groszowych z poprzedniego roku, szos i czopowe. Uchwalono też podatek czynszowy. Uchwalono też ostre przepisy wykonawcze. Ustalono kompetencje ministrów i postawiono postulat wykupu zastawionych dóbr królewskich. Szlachta zbliżyła się do króla w nadziei ograniczenia wpływów możnowładztwa (Papee AJ s. 85). Od roku 1504 nie wolno łączyć urzędu kancelarza lub podkanclerzego z urzędem wojewody lub kasztelana -tzw. incompatibilia (Wojciechowski ZS 53).

Sejmik w Malborku po 7.06 (Papee AJ s. 91 podaje 11.06).

Sejmik krajowy pruski zwołany do Malborka 15.08.

1505

Sejmiki koronne – styczeń-luty.

Sejm Wielki Litewski w Brześciu Litewskim, luty-kwiecień. Na sejmie obecni są nie tylko możni, ale i delegaci z różnych ziem, na przykład z ziemi smoleńskiej. Omawiana jest sprawa unii polsko-litewskiej. (Ljubawskij, 147)

Sejm Walny Koronny w Radomiu, 9.02-14.06, z udziałem 22 posłów ziemskich oraz posłów miast (Nihil novi, s. 30-31). Konstytucje uchwalano do 31.05.

Planowano unię obu państw i ustanowienie nowego miejsca rezydencji króla (prawdopodobnie w Radomiu). 25.02 wystosowano zaproszenie do udziału w sejmie dla panów litewskich, którzy wówczas obradowali w Brześciu. Przybyli na sejm zwolennicy unii (II połowa maja) nie mieli stosownych pełnomocnictw, toteż do unii nie doszło.

Sejm uchwala słynny artykuł Nihil novi: „Nic nowego odtąd postanowionym być nie ma, przez nas i naszych następców, bez wspólnego zezwolenia senatorów i posłów ziemskich, co by było na szkodę i obciążenie Rzeczypospolitej oraz ze stratą i krzywdą czyjąkolwiek, tudzież zmierzało ku zmianie prawa wspólnego (powszechnego, publicznego) i wolności publicznej”. W XVI-wiecznym przekładzie polskim Jana Herburta artykuł ten brzmi: „…nic nie było przez nas i potomki nasze stanowiono przez spólnego Rad i posłów ziemskich zwolenia, co by było ku krzywdzie i ucisku Rzeczypospolitej i szkodzie i niepożytku każdego człowieka, i co by miało być ku odnowieniu jakiemu prawa pospolitego i wolności pospolitej” (SKPiRON 46-47).

Artykuł ten uważa się za krok milowy w stronę ustanowienia mieszanej formy ustrojowej (monarchii mieszanej). Sama jego treść nadal milcząco przyznaje królowi wyłączną inicjatywę w przedkładaniu senatorom i posłom zarówno projektów ustaw, jak i innych spraw do rozpatrzenia. Z historii poprzednich władców z dynastii Jagiellonów, łatwo się domyślić, że poprzez „szkodę i obciążenie” ustawodawca rozumie przede wszystkim dowolne dysponowanie tronem polskim i samowolne uszczuplanie terytorium państwa. Przez „stratę i krzywdę” czyjąkolwiek, można rozumieć przede wszystkim akty tyranii króla wobec poszczególnych poddanych. Jeśli chodzi o zmianę prawa publicznego i wolności publicznej, to w oczywisty sposób „materie status” (czyli to, co dzisiaj nazwalibyśmy materią konstytucyjną) nie mogą być przez króla dowolnie kształtowane.

Sejm uchwalił szereg innych artykułów i konstytucji, także o charakterze czasowym oraz podatki. Wśród istotnych postanowień wyróżnia się między innymi zakaz stanowienia ceł prywatnych, ochrona wolnej sprzedaży zboża, przyznanie mieszczanom prawa do użytkowania dóbr ziemskich w zamian za służbę wojenną. Zawieszono też zasadnicze prawo neminem captivabimus na niekorzyść ludzi złej sławy, tj. zapisanych trzykrotnie w rejestrach złoczyńców. Chwytanie złoczyńców wprowadzono w czyn, nawet pewną szlachciankę – trudniącą się rozbojem – powieszono w takim ubraniu, w jakim zbójowała, tzn. w ubraniu męskim, z ostrogami. Więcej o tym w literaturze przedmiotu (Nihil novi; Papee, AJ s. 97-)

Podczas bardzo pracowitych obrad sejmu król Aleksander (między 4 a 10.06) doznaje ataku paralitycznego i przez dłuższy czas nie może dojść do siebie. We wrześniu stan króla poprawia się i władca powraca do swych obowiązków. Dzięki wytrwałej pracy kanclerza Jana Łaskiego ukazuje się zbiór praw oficjalnie obowiązujących, znany jako tzw. Statut Łaskiego. Do statutu nie weszła jednak unia mielnicka z 1501 roku, gdyż Aleksander uznał, iż nie przynosi ona Litwie żadnych korzyści, szczególnie zaś wsparcia militarnego w wojnie z Moskowią, pozbawia również dynastię oparcia w tronie będącym ich dziedzictwem.

Miał się odbyć sejmik w Proszowicach 9.10, ale nie jest pewne czy się odbył; podobnie jest ze zjazdem 15.10 w Sandomierzu.

Zostają zwołane kolejne sejmy. Litewski w Grodnie ma się odbyć w grudniu, zaś koronny w Lublinie w styczniu 1506.

Litewska Rada Wielkoksiążęca w Grodnie, 22.11-29.12, w atmosferze zgody. O unii mielnickiej już nikt nie pamięta (Papee AJ 110)

Sejmiki przedsejmowe 2.11.-4.12 (Papee AJ s. 109)

1506

Sejm Walny Koronny w Lublinie, 15.01-18.03. Frekwencja słaba (mały udział posłów wielkopolskich), lecz król z senatorami uznaje sejm za prawomocny („ten sejm jest prawdziwym sejmem walnym, z wielkich i poważnych przyczyn złożony, aby na nim postanowiono o zachowaniu dobra Rzeczypospolitej”. Sejm zarządza pospolite ruszenie i ustanawia wicesgerensa (nie mylić z wicekrólem) na czas podróży Aleksandra na Litwę, który ma zarządzać sprawami wojskowymi. Do jego boku przydaje się hetmanów, którzy byli zwolennikami króla. Takie ustanowienie swego rodzaju „interrexa” przygotowywało grunt pod bezkrólewie. Wysłannik królewski do papieża, Erazm Ciołek, przywozi w darze od Ojca Św. prawo do dysponowania świętopietrzem na lat 10 i jubileuszowe z całej północnej Europy na 2 lata oraz wezwanie papieskie do wielkiego mistrza, aby złożył hołd królowi (Papee AJ s. 111).

Sejmik generalny w Nowym Mieście Korczynie, 22.03-25.03. Uchwala on podatki na obronę.

Pogarsza się stan zdrowia króla Aleksandra. Król zwołuje sejm wielki litewski do Lidy na lipiec, chcąc złożyć tron wielkoksiążęcy i przenieść się do Polski w celu spokojnego dokończenia żywota. W Lidzie spisuje testament, jednak z uwagi na bliskość najazdu tatarskiego, jedzie do Wilna w lektyce. 19.08 umiera.

Sejmiki generalne w Kole i Korczynie pod koniec września (VC).

Sejm Wielki Litewski w Wilnie, październik. 20.10 na tron wielkoksiążęcy zostaje wyniesiony Zygmunt I Stary (Wojciechowski ZS s. 21). Stryjkowski podaje, że w Sejmie tym uczestniczyli „Panowie litewscy, żmudzcy i ruscy, i posłowie z województw i powiatów”. Wszyscy, łącznie z posłami złożyli księciu przysięgę (Ljubawskij 150; Stryjkowski 706). Wzmianka ta świadczyłaby o udziale posłów w Sejmie, który przestał być instytucją wyłącznie arystokratyczną. Z drugiej strony Ljubawskij sądzi, że dla wybrania posłów było za mało czasu, i że była to prawdopodobnie ziemiańska starszyzna.

Sejm elekcyjny koronny w Piotrkowie, 4.12-8.12. Wybiera królem Zygmunta. Zwołany po 19.08, sejmiki generalne kolski 16.10 i korczyński w końcu września. Zjeżdża 36 senatorów, w imieniu lenników Królestwa, czyli książąt Mazowieckich, przybywają ich wysłannicy. Obecne były delegacje miasta Krakowa, Lwowa i Gdańska, może także i innych. Pojawili się posłowie województw i ziem oraz szlachta indywidualnie.

Centrum obrad stanowi zgromadzenie senatorskie. Szlachta i mieszczanie tworzą osobne zgromadzenie, które porozumiewało się z senatem za pośrednictwem delegatów. Z uwagi na podeszły wiek prymasa Andrzeja Borzyszewskiego, obradom prezesował arcybiskup lwowski Bernard Wilczek, zaś bezpośrednio prowadził je marszałek wielki Stanisław Chodecki.

Trzy pierwsze dni trwa debata nad sytuacją wewnętrzną państwa. Przygotowywano postulaty aby je przedstawić nowemu władcy. 8 grudnia w senacie odbyło się głosowanie nad wyborem nowego króla. Głosowali senatorowie oraz delegaci Gdańska jako jedyni przedstawiciele Prus Królewskich. Delegaci szlachty i innych miast zostali uprzednio wezwani do opuszczenia sali obrad.

Po dokonaniu wyboru ogłoszono go zebranym przed zamkiem ziemianom i mieszczanom, zaś zebrani okrzykiem wyrazili swoją zgodę. Dekret elekcyjny został uwierzytelniony podpisami członków rady królewskiej oraz 32 innych świadków, pełniących prawdopodobnie funkcje delegatów zgromadzenia szlachty w naradach z senatem.

Narada senatorów polskich i litewskich w Mielniku, grudzień-styczeń (być może 20.12-7.01.1507). Ljubawskij pisze o nim w cudzysłowie „sejm”, gdyż odbyła się wówczas wspólna narada polskich senatorów (wzywających Zygmunta na koronację) i senatorów litewskich. Postanowiono szukać sojuszu z chanami perekopskim i kazańskim, z mistrzem zakonu inflanckiego, i ze wszystkich stron uderzyć na Moskowię. Planowano też rozmowy ze Szwecją w tej sprawie. Wysłano na sejm koronny posłów z prośbą, aby Zygmunt jak najszybciej wracał na Litwę i prowadził działania wojenne. Proszono też o udział finansowy Korony w sprawach tatarskich. (Ljubawskij, 173)

1507

Sejm koronacyjny w Krakowie, 24.01-8.03. Zwołany w grudniu 1506, na przełomie grudnia i stycznia sejmiki (VC). Od roku 1507 jeden z pieczętarzy (kanclerz lub podkanclerzy ma być duchownym, a drugi – świeckim) (Wojciechowski ZS 53)

Sejm Wielki Litewski w Wilnie, luty. Obecni są biskup wileński, panowie rada, wojewodowie, książęta, ziemianie, wdowy i cała szlachta obecna na sejmie. Obradujący zobowiązują wszystkich panów, książąt, ziemian, wdowy i szlachtę do sporządzenia spisów ludności pod przysięgą. Wprowadzono srogie kary za niestawiennictwo na wojnę. Pospolite ruszenie litewskie ma być gotowe na Wielkanoc. Uchwalono też podatek zwany serebszczyzną – z sochy wołowej 6 groszy, z końskiej – 3 grosze, a z tych, którzy nie mają ani wołów ani koni – także 3 grosze, płatne wczesną jesienią na dzień Matki Bożej (8 lub 21.09).

Obecni na sejmie żmudzcy ziemianie oświadczają, że i oni zapłacą, lecz nie mogą dać odpowiedzi „bez inszych panów, starszych swoich, których na ów czas na sejmie nie było”. Jest to wyraźna wskazówka, że w sejmach litewskich uczestniczyli nie tylko arystokraci i wyżsi urzędnicy ziemscy (Ljubawskij, 173, 179-180).

1508

Sejm Walny Koronny (conventum generale omnium terrarum) w Krakowie, 25.01-22.02. Zwołany 20.11.1507. Uchwalone zostaje łanowe groszy 12, tyleż wojennego z dóbr królewskich i połowa szosu. Podwyższa się cło wywozowe od koni, ryb, czerwcu, wosku i miodu. (VC; Trzy; Uruszczak Sejm, 39)

Sejm Wielki Litewski w Wilnie 13.12.1508-16.02.1509 r. (Ljubawskij, 182). Sąd nad Hlińskim przeprowadza król z panami rady; również panowie rady z królem ustalają na przyszłość kary dla zdrajców (Ljubawskij, 183-184)

1509

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie, 11.03-16.04. Zwołany 23.11.1508, sejmiki z na przełomie stycznia i lutego. Uchwala podatek półłanowy. Ustanawia komorę celną w Nieszawie dla zboża spławianego Wisłą. (Trzy, )

1510

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie, 5.02-2.03. Zwołany z końcem 1509 na 25.01.1510. Sejmujący zajmują się kwestiami finansowymi, a zwłaszcza wykupem dóbr zastawionych. Co ciekawe, treść konstytucji opublikowany w 1524 roku, znacząco różni się od konstytucji wpisanych do Metryki Koronnej. (VC)

1511

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie, 6.01-15.02. Zwołany 8.08.1510, sejmik proszowski 1.10, sejmik generalny korczyński 4.10. Uchwały podatkowe i in. CJP 139-148, Statuta tamże 149-159

Sejmik generalny w Nowym Mieście Korczynie 3-5.05, pod nieobecność króla przebywającego na Litwie. Zwołany 31.03. Uchwała o obronie 10-11.05.

Sejm Wielki Litewski w Brześciu Litewskim, 13.05-10.10. Na sejm przybywa król z niektórymi senatorami koronnymi, którzy mieli przedłożyć projekt nowej unii polsko-litewskiej. Uchwały podatkowe na wojnę z Tatarami. Sejm powierza zupełną władzę nad wojskiem Konstantemu Ostrogskiemu.

Obrady sejmu toczyły się tak długo, bo z powodu wojny nie wszyscy mogli przybyć na obrady i przybywali w różnych terminach (Ljubawskij, 190)

1512

Sejm Wielki Litewski w Wilnie, 1.01. Przed tym sejmem król nakazał, aby ziemianie każdego powiatu zabrali się w jednym miejscu i wybrali dwóch posłów na sejm, dawszy im „pełną moc” podejmowania decyzji, natomiast wojewodowie i dzierżawcy zamków pogranicznych mieli pozostać na miejscu, by dowodzić obroną (Ljubawskij, 191). „Господаръ король и великий князь его милостъ Жикгмонтъ вашее милости ради, тудежъ всихъ подданыхъ своихъ велико жедаетъ, абы ваша милость всею пильностыю о то помыслили и радили, якъ бы на томъ нинешнемъ сойме способъ ку обороне слышный на прийдучое лето и завжды на потомъ вчиненъ” (Maksimienko, s. 49).

Sejm koronacyjny królowej Barbary Zapolya w Krakowie 14.02-28.02. Zwołany 23.12. Sejmik średzki 13.01, generał kolski 19.01. Sejm nieudany (VC). Posłowie wielkopolscy nie przybyli, więc król 29.02 zwołał generał do Koła na 25.04. Sejmiki ziemskie w Wielkopolsce w dniach 28-30.03.

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie 30.10-19.12. Zwołany 12.08 na 28.10. Sejmiki: średzki 10.10, generał kolski 22.10. Uchwały: C.J.P. III 235-255. O tym sejmie Górski Acta Tomiciana II 139-140. Sejm burzliwy. Król zaproponował stałe podatki na armię, jednak szlachta wielkopolska nie dała zgody z uwagi na brak pełnomocnictw od „braci”. Sprawę odesłano więc na sejmiki. (Uruszczak Sejm 68)

1513

W tym roku 24.02 zwołano tylko sejmiki (patrz wyżej): średzki 24.02, inne wielkopolskie 13-19.02, sejmik generalny poznańki 27.02, proszowski zwołany 14.03 na 8.04, inne małopolskie na I-4???, sejmik generalny korczyński na 10.04. Conclusiones et decreta C.J.P. III 268-274

Umiera Helena, wdowa po królu Aleksandrze. Ustają zatem pretensje moskiewskie do tronu litewskiego. Król Zygmunt stwierdza: „wielka troska zdjęta została z państwa naszego” (Wojciechowski ZS 48)

Litewska Rada Wielkoksiążęca w Wilnie, sierpień. Panowie rady decydują o zaciągu 10 tys. polskiej kawalerii i 2 tys. piechoty na wojnę z Moskowią (Ljubawskij, 196)

1514

Sejm Wielki Litewski w Wilnie, luty-marzec. Sejm uchwala podatek pogłówny (od obu płci poddanych 1 grosz, od bojarów dwa grosze i 1 złoty od panów rady i dostojników) i zaciąg 7 tys. polskich żołnierzy. Ustalono też ceny przymusowe na zakup określonych towarów przez żołnierzy i kary dla uchylających się od służby wojskowej. Sejmujący proszą króla, by podczas jego bytności na Litwie urzędowali tylko dygnitarze litewscy, a nie koronni, by ustanowiono pisane prawo oraz by pozostał na Litwie aż do zakończenia wojny (Ljubawskij, 198-199).

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie 26.03-15.04, zwołany 10.01. Sejmiki: proszowski 15.03, sejmik generalny korczyński 19.03. Ordinatio regni defedendi C.J.P. III 299-303. Sejmik relacyjny ziemi krakowskiej w Wojniczu zwołany 13.07 na 24.08. Sejm odbywa się pod nieobecność króla, który udziela pełnomocnictw do zatwierdzenia uchwał swojemu przedstawicielowi kasztelanowi sandomierskiemu Krzysztofowi Szydłowieckiemu. Sejm uchwala stały podatek od szlachty w miejsce obowiązku pospolitego ruszenia. Jednakże na skutek protestów szlachty krakowskiej projekt upada. Co ciekawe, szlachta krakowska stwierdza, że posłowie „nie mieli upoważnienia do zezwalania na rzeczy nowe i niezwyczajne, i to pod nieobecność Majestatu królewskiego”. (Wojciechowski, 45). Jak widać obecność króla w podejmowaniu decyzji o charakterze „konstytucyjnym” staje się nieodzowna. Szczególnie, że szlachta czuje się zagrożona przez rządy możnowładcze.

30.07 Moskowia zdobywa Smoleńsk. Król potajemnie przyjmuje do łask zdrajcę Glińskiego, jednak książę moskiewski Wasyl dowiaduje się o tym i nakazuje księcia uwięzić.

8.09 Bitwa pod Orszą. W bitwie uczestniczyli też koroniarze i liczni ochotnicy z Korony. Po bitwie część wojska dokonuje zagonów na Moskowię, biorąc jeńców.

1515

Sejm Walny Koronny w Krakowie 12.02-5.03. Zwołany w końcu 1514 na 4.02. Sejmiki: proszowicki 25.01, średzki 18.01, sejmik generalny korczyński 29.01, sejmik generalny pruski w Grudziądzu 21.01. uchwały i akta C.J.P. III 315-325. Sejm uchwalił konstytucje o sposobie obrony, o monecie, o podatkach i pospolitym ruszeniu (VC).

Sejm Wielki Litewski w Brześciu, początek grudnia. Miasto zaludnia się rotmistrzami i ich rotami, domagającymi się dawno nie płaconego żołdu (Ljubawskij, 203).

1516

Sejm Wielki Litewski w Wilnie, maj. Uchwalone zostają podatki i inne postanowienia, m.in. wyznaczona zostaje komisja do rozgraniczenia z Koroną (Ljubawskij, 206).

1517

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie 2 lutego-połowa marca. Zwołany 9.12, sejmik średzki 12.01, uniwersał podatkowy Wilno 29.03. Sejm odbył się pod nieobecność króla, który udzielił mu pełnych pełnomocnictw, aprobując z góry wszelkie ustalenia (Uruszczak Sejm 190). Sejm uchwalił uniwersał poborowy (VC).

1518

Sejm Walny Koronny w Krakowie 4.02-19.04(?). Zwołany 19.11 na 25.01. Sejmiki opatowski 14.01, sejmik generalny korczyński 18.01, średzki 17.12, w Kole umyślnie nie zwołano sejmiku generalnego, sejmik generalny pruski 6.01. Uchwalono szereg konstytucji (VC). Po sejmie odbyła się koronacja królowej Bony Sforza. Król potwierdza prawa miasta Krakowa do udziału w Sejmie (Uruszczak, Sejm, 42).

Sejm Wielki Litewski w Brześciu Litewskim, 11.11.1518-3.01.1519. Uchwała o podatku pogłównym. (Ljubawskij, 211).

1519

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie, 9.02-17.03. Sejm został zwołany 7.12 do Piotrkowa na 2.02. Sejm toczył się pod wrażeniem zaogniającego się coraz bardziej konfliktu z Prusami Zakonnymi i z Moskwą oraz zamętu na kresach południowo-wschodnich. (VC)

Sejm Walny Koronny w Toruniu, 8.12-30.12. Sejmiki przedsejmowe w listopadzie. Sejm toczył się pod wrażeniem wojny z Zakonem Krzyżackim. Szlachta uchwala podwójny pobór, ale w zamian wymusza konstytucje ograniczające prawa miast i poszerzające władztwo dominialne nad chłopami. Król jednak zaingerował w ostateczną redakcje konstytucji o pańszczyźnie i złagodził jej treść. Uchwalono też pospolite ruszenie (VC; Uruszczak Sejm 68).

Sejm Wielki Litewski pod nieobecność króla, prawdopodobnie w Wilnie, z końcem roku, ciągnie się i w roku 1520. Król prosi sejmujących o zajęcie się kwestiami wojny lub pokoju z Moskowią, organizacji obrony i zapłaty wojsku. Sejm udziela królowi szczegółowej odpowiedzi i prosi króla o przyjazd do Wielkiego Księstwa (Ljubawskij, 215-218).

1520

Sejm obozowy litewskiego pospolitego ruszenia w Mińsku, pod nieobecność króla, latem. Wysłano posłów do Moskwy, którzy wynegocjowali półroczny rozejm. Tymczasem pospolite ruszenie dało zgodę na serebszczyznę z swoich poddanych, tylko ziemia żmudzka nie zgodziła się na podatek, wymawiając się „swoimi prawami” (Ljubawskij, 218)

Sejm obozowy koronnego pospolitego ruszenia w Bydgoszczy, 3.11-7.12. Obrady toczą się pod presją kilkudziesięciotysięcznego zgromadzenia szlachty. Uchwalono znaczny podatek, w tym pogłówny od szlachty i jej poddanych. Dzięki temu wojnę mógł król toczyć przy użyciu zaciężnych. (VC)

1521

Sejm Wielki Litewski w Wilnie pod nieobecność króla, z początkiem roku, trwał do końca marca. Król wysyła na Sejm podczaszego Jana Radziwiłła ze swoimi dezyderatami. Dotyczyły one relacji z Moskowią i przygotowań do wojny, poselstwa z Mechmed-Girejem, zapłaty żołnierzom oraz wysłania szlachty pospolitego ruszenia do zamków pogranicznych, braku załogi w Kijowie. Jak podaje Ljubawskij, w niektórych sprawach panowie rada konsultowali się z zebraną szlachtą. Wyznaczono posłów do Moskwy oraz zbiórkę pospolitego ruszenia na Wielkanoc pod Mińskiem. W sprawie wysłania szlachty do zamków pogranicznych „они не хотели призволить для того, ижъ дали серебщину сами зъ себе, которою серебщиною вжо тыхъ служебныхъ отправили”. Panowie rada zapewnili jednak króla, że gdy pospolite ruszenie się zbierze, wtedy będzie można nim dysponować. Niektórzy z panów wysłali do Kijowa własne oddziały zbrojne. Posła od Mechmed-Gireja radzili zatrzymać w Polsce, z uwagi na znaczne koszty jego utrzymania. Zapłatę żołnierzom panowie rada uważali za możliwą tylko w wypadku, gdy podatek zapłaci ziemia żmudzka, która prędzej usłucha króla, niż panów rady. Ponadto panowie rada wezwali króla do przybycia na Litwę i zakończenia spraw moskiewskich, gdyż pruskiej wojny by nie było, gdyby moskiewską zakończono w odpowiednim czasie. (Ljubawskij, 218-222).

Sejm obozowy litewskiego pospolitego ruszenia pod Mińskiem, wielkanoc. Król nieobecny. Litwini znajdują środki na wypłatę swojej części upominków dla chana Mechmeda-Gireja, który szykował się do wojny z Moskowią (Ljubawskij, 223).

Sejm walny koronny w Piotrkowie, 4.11.1521-7.01.1522. Sejmiki przedsejmowe odbyły się w październiku. Odbyły się też zjazdy prowincjonalne w Kole dla Wielkopolski i w Nowym Mieście Korczynie dla Małopolski. Posłowie przybyli na Sejm z limitatam potestatem, dlatego postanowienia Sejmu musiały być zatwierdzone na sejmikach. Sejmiki te obniżyły podatki o połowę. Uchwalono jednak podatki wystarczające do wystawienia 4 tys. żołnierzy (Ljubawskij, 224). Król po raz drugi zatwierdza prawa miasta Krakowa do uczestnictwa w Sejmie. Na Sejm wezwani zostają opaci niektórych klasztorów w celu okazania posiadanych przywilejów (Uruszczak Sejm, 42-44).

1522

Sejm Wielki Litewski w Grodnie, luty-marzec. Król przybywa na Sejm 2.02. Omawiane są sprawy moskiewskie, uchwalono podatek serebszczyznę. Część panów w ramach patriotycznej ofiary zwraca królowi zastawy, zachowując jednak prawo do dożywotnich dzierżaw. Uchwalono ostre przepisy karne przeciw niestawiennictwu na pospolite ruszenie. Ponieważ w tym czasie szlachta polska domaga się kodyfikacji prawa, szlachta litewska występuje z takimi samymi postulatami. Wybrano też komisję do rozgraniczenia Mazowsza od Litwy (Ljubawskij, 225-226).

Sejm Wielki Litewski w Wilnie, od czerwca do 9.12 lub 10.12. Sejm trwa bardzo długo, gdyż sejmujący czytali części wchodzące w skład nowego, projektowanego statutu dla Wielkiego Księstwa, uchwalali poprawki i uzupełnienia, a każda nowa poprawka była zatwierdzana głosowaniem. Tym samym Sejm uzyskał znacznie większe uprawnienia, niż miał do tej pory, czyli uprawienia ustawodawcze. Uchwalono też obronę od Tatarów i drugą serebszczyznę, niektórzy panowie rady opodatkowali się większymi sumami. Ponieważ 1.08 urodził się Zygmuntowi syn Zygmunt August, 4.12 król zwrócił się do panów rady z prośbą, by po jego śmierci nikogo innego prócz jego syna nie wybierali na wielkiego księcia. Panowie zgodzili się na to i jednogłośnie zaprzysięgli. Załatwiono też petita:

1. ziemi wołyńskiej w sprawie krzywd ze strony Koroniarzy, wyznaczono komisarza do załatwienia tej sprawy;

2. ziemi żmudzkiej w sprawie skarg na starostę żmudzkiego; starosta się tłumaczył, król i panowie rada rozstrzygnęli spór (Ljubawskij, 229-232).

1523

Sejm Walny Koronny w Krakowie, 18.02-11.04. Miał się odbyć w Piotrkowie, ale przeniesiony do Krakowa z powodu zarazy. Toczono gorące spory na tle postulatów ruchu egzekucyjnego. Posłowie wielkopolscy forsowali wyegzekwowanie zasady inkompatybiliów (niełączenia urzędów). Król forsował sprawy obrony kraju. Po sejmie 5.05 doszło do zamachu na króla.

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie, koniec października-17.12 (Uruszczak Sejm 148). Sejmiki we wrześniu i październiku. Obrady bardzo burzliwe. Piętnaście dni po rozpoczęciu Sejmu nie można było przystąpić do właściwych obrad. Wielkopolanie domagali się egzekucji praw. Król proponował dyskusję nad obroną prawa i reformą prawa. Podobnie jak poprzednio król ingerował w treść konstytucji po zakończeniu Sejmu.

1524

Sejm Wielki Litewski w Wilnie pod nieobecność króla, z początkiem roku. Król proponuje rozpatrzyć sprawę chana zawołżańskiego, zapłatę dla wojska rozłożonego w zamkach pogranicznych i kwestię umocnienia Kijowa. Miał zostać również wręczony poddanym statut Wielkiego Księstwa. Sejm uchwala serebszczyznę na zapłatę wojsku, ale sprawę statutu odkłada aż do przyjazdu króla (Ljubawskij, 233).

Pod koniec roku miał się odbyć Sejm Wielki Litewski w Brześciu (pod nieobecność króla), gdyż w mieście tym zgromadzone było pospolite ruszenie, jednak sejm nie odbył się, gdyż pospolite ruszenie wcześniej wróciło do domów (Ljubawskij, 237-238).

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie, 26.12.1524-21.02.1525 (lub 23.02). Działał on pod wrażeniem groźnego najazdu turecko-tatarskiego na Podole i Ruś Czerwoną. Uchwalono podatek, ale nie dokonano reformy skarbowej (VC). Szlachta domaga się wezwania na kolejny Sejm posłów kapituł duchownych w celu ich opodatkowania. Narady posłów trwały wiele dni, gdyż nie mogli się ze sobą zgodzić. Senatorom udaje się skłonić posłów do narady o obronie (Uruszczak Sejm, 44, 68, 161, 175).

1525

Wiosną (maj-czerwiec) miał się odbyć Sejm Wielki Litewski w Nowogródku pod nieobecność króla, jednak na skutek nieporozumienia lub samowoli, w Wilnie już przebywało jedenastu panów rady, marszałkowie, starostowie, chorążowie, podkomorzowie, dzierżawcy i prawie całe pospolite ruszenie Litwy i Żmudzi. Do Nowogródka zjechał tylko hetman Ostrogski i dwóch panów rady. Ostatecznie Sejm odbył się w Wilnie, jednak jego przebieg nie jest znany. Zdaje się, że zaistniał ostry spór między wojewodą wileńskim Albrechtem Gasztołdem a wojewodą trockim Konstantym księciem Ostrogskim i Radziwiłłami o miejsce zasiadania w hierarchii senatorów, który uniemożliwił wspólne obrady (Ljubawskij, 238-239).

Uważa się, że z tego roku pochodzi najstarsza zachowana instrukcja sejmiku w Środzie (Uruszczak, Sejm, 40)

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie 12.12.1525-29.01.1526. Zwołany ok. 15.10 na 6.12. Sejmiki ok. 20.11, główny małopolski w Korczynie 24.11. Decreta et constitutiones C.J.P. IV 191-199. Uniwersał i instrukcja 29.01 na sejmiki 4.03 dla wyboru posłów na conventus ad corrigenda jura. Głównym tematem obrad była sprawa pruska i zaburzenia religijne w Gdańsku wobec szerzenia się luteranizmu. Odłożono sprawę kodyfikacji prawa. Uchwalono szereg konstytucji. (VC). Król zwołał sejm litewski (Ljubawskij, 239).

1526

Sejm Wielki Litewski w Wilnie pod nieobecność króla, z początkiem roku. Z uwagi na spory partii Ostrogskiego z partią Gasztołda, Sejm nie jest w stanie podjąć jakichkolwiek decyzji. Król jednak nie może przybyć, gdyż dokłada starań, by należycie zakończyć wojnę pruską i załatwić sprawę wygasłej linii Piastów mazowieckich. Latem Sejm wysyła posłów do króla, do Warszawy, z prośbą o przybycie do Wielkiego Księstwa. Panowie litewscy obawiają się, że poseł papieski jedzie do Moskwy w celu zaoferowania carowi korony, a nie pośredniczenia w pokoju i zapytują, czy przepuścić go przez terytorium Wielkiego Księstwa. Panowie litewscy silnie się obawiają, że koronacja cara mogłaby być wstępem do poniżenia Wielkiego Księstwa i jego wcielenia do Korony Polskiej; sugerowali, by Polacy oddali koronę przeznaczoną dla Witolda w celu koronowania królewicza Zygmunta Augusta na króla Litwy. Mazowsze – zdaniem Litwinów nie powinno być wcielane do Korony, lecz zarządzane przez tegoż królewicza, co zapewni mu wybór na króla Polski (Ljubawskij, 240-242).

1527

Z początkiem roku Tatarzy wchodzą na Wołyń, Podole, Polesie i Lubelszczyznę. Kniaź Ostrogski bije ich pod Kaniowem (Ljubawskij, 244). Król chciał zwołać Sejm Wielki Litewski w Brześciu, ale wobec wojny z Tatarami i udziału w niej pospolitego ruszenia, Sejm prawdopodobnie nie odbył się (Ljubawskij, 246 przypis 242).

Sejm Walny Koronny w Krakowie 11.01-20.03. Zwołany 14.11 na 6.01 do Piotrkowa, z powodu zarazy przeniesiony do Krakowa. Sejmiki od 7.12 do 13.12, pruski sejmik generalny 13.12 w Toruniu, główny wielkopolski w Kole, mazowiecki w Warszawie 17.12. VL I, 471-483. Uniwersał 19.03 zwołuje sejmiki dla wyboru taksatorów na 9.04. Sejm miał być poświęcony naprawie praw, król jednak rozszerzył przedmiot obrad na obronę granic i inne sprawy bieżące. Izba poselska domaga się zjednoczenia Mazowsza z Koroną tak by Mazowsze przejęło wszelkie ciężary podatkowe (VC).

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie, 29.11.1527- 20.02.1528. Zwołany 7.09 na 25.11. Dekreta pod datą 15.02. Sejmiki: lubelski w urzedowie 5.11, pruski w Grudziądzy 11.11, główny korczyński 14.11. Dekreta pod datą 15, 17 i 19.02 A. T. X. Sejmiki relacyjne w Środzie, Opatowie, Łęczycy i Raciążu, generalny w Kole 10.03 Archiwum Toruńskie XIV, 3 – opis sejmu. Obrady były burzliwe. Posłowie domagali się pełnej inkorporacji Mazowsza do Korony, odmawiając przystąpienia do obrad. Ustąpili dopiero po tym, jak król złożył przyrzeczenie, że będzie zwołany specjalny sejm w tej sprawie.

1528

Sejm Wielki Litewski w Wilnie, kwiecień 1528 – luty 1529. Sejm trwa 10 miesięcy, gdyż najpierw należało pogodzić zwaśnione partię Ostrogskiego i Radziwiłłów z partią Gasztołda. Omawiano też sprawy obrony przed Moskwą. Na posiedzeniu 1.05 uchwalono wystawienie z każdych ośmiu „służeb” jednego zbrojnego z kopią na lat 10. Ponadto miał się odbyć popis pospolitego ruszenia według dokonanego spisu. Uchwalono podatek serebszczyznę. Król 1.08 zobowiązał się zebrać sumę potrzebną do wykupienia zastawionych majątków państwowych. (Ljubawskij, 246).

1529

Sejm Walny Koronny w Warszawie 22.01-19.02. Pierwszy Sejm, który odbywał się w Warszawie. Zwołany 16.09.1528. Sejmiki w Raciążu ok. 25.11, pruski w Malborku 17.12, uchwały podatkowe 19.03. Obrady pod nieobecność króla, dlatego niewiele uchwalono. Monarcha prosi o zajęcie się sprawą Mazowsza, obroną państwa i o powołanie komisarzy do delimitacji granic między Koroną, Mazowszem i Litwą. Reprezentacja Mazowsza wyraża zgodę na inkorporację pod warunkiem zatwierdzenia dotychczasowych praw, a zwłaszcza prawa sądowego, z jednoczesnym przyznaniem jej tych samych wolności, które posiada szlachta koronna. Sejm jednomyślnie akceptuje te warunki. Dyskusje nad mandatem królewskim zakazującym szlachcie służby w obcych armiach. Dyskusje nad formą opodatkowania. (VC)

Sejm Wielki Litewski w Wilnie, połowa października. 18.10 na tron wielkoksiążęcy (za życia ojca) wyniesiony zostaje Zygmunt II August. Ta elekcja „vivente rege” (za życia króla) okaże się niefortunnym posunięciem, bo wielki książę, zwiedziony przez Radziwiłłów, pojmie Barbarę za żonę bez zgody polskiego senatu. Doprowadzi to do kryzysu parlamentarnego w latach 1548-1553, gdy okaże się, że nowy król polski ma już żonę, poślubioną w tajemnicy przed senatem.

Na sejmie tym obiecano wykupić ostatnie zastawione dobra królewskie. (Ljubawskij 255-256).

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie 8.12.1529-19.01.1530. Zwołany w październiku na 30.11. Sejmiki w listopadzie, pruski 11.11. Dekreta pod datą 13.01. Elekcja Zygmunta Augusta na króla polskiego 17.12. Król zatwierdza prawa Księstwa Mazowieckiego.

Elekcja syna królewskiego za życia króla starego odbyła się przez zaskoczenie. Wniosek postawił być może podkanclerzy Piotr Tomicki. Senatorowie wniosek poparli. Przedstawiono go posłom ziemskim, którzy – ku zaskoczeniu wszystkich wtajemniczonych – nie oponowali. Stało się tak prawdopodobnie dlatego, że posłowie nie chcieli rozdzielenia tronu litewskiego od tronu polskiego.

Akt wyboru był w zasadzie bezprawny, jednak zgoda wszystkich sejmujących bezprawie to usankcjonowała.

1530

Sejm Walny Koronny w Krakowie, 2.03-4.04. Zwołany 13.01.1529 na 22.02.1530. Sejmiki 3.02, mazowiecki główny w Warszawie 3.02. Koronacja Zygmunta Augusta 20.02. Uniwersał królewski stwierdzał, że elekcja za życia starego króla stanowi wyjątek, nie zaś regułę. Przyjęto poselstwo węgierskie. Debatowano nad polityką wobec Węgier (VC)

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie po 9.12-8.01.1531 (Uruszczak Sejm 148). Zwołany 14.10 na 30.11. Sejmiki w listopadzie, generał pruski w Malborku 23.11, uniwersał poborowy 3.01, uniwersał o podatku czopowym 12.01.

Na żądanie posłów na sejmie tym odbyło się kolokwium posłów i senatorów świeckich bez udziału króla i biskupów. Początkowo senatorowie sprzeciwiali się nieobecności biskupów, ale przeważył argument, że tego rodzaju kolokwia odbywały się już dawniej. Posłom chodziło mianowicie o to, by każdy zobowiązany do płacenia podatków mógł nie płacić dziesięcin (Uruszczak Sejm 171).

1531

Sejm Walny Koronny w Krakowie 10.12-20.01. Zwołany 23.10 na 6.12. Sejmiki: pruski w Malborku 28.10, proszowski 26.11, główny kolski 28.11, korczyński 30.11, mazowiecki 18.11, generał w Warszawie 6.12. Konstytucje pod datą 20.01, uniwersał poborowy takoż VL I 499-512. Podczas Sejmu debatowano nad sprawa podatków, sprawami Mazowsza; senat rozważał uprawnienia lenników Korony do udziału w elekcji królewskiej (VC).

1532

Sejm Wielki Litewski w Wilnie pod nieobecność króla, początek roku. Rozpatrywano kwestię upominków dla chana krymskiego, gdyż Koroniarze odmówili ich płacenia. Król prosi Litwinów o wykupienie zastawionych dóbr królewskich. Król prosił też o pomoc w wojnie z wojewodą wołoskim, jednakże pytani o to posłowie szlacheccy odmówili. Litwini proszą króla o przybycie do Wielkiego Księstwa, gdyż w owym czasie w Moskowii nastąpiła wojna domowa i trzeba było decydować, czy rozejm przedłużyć, czy nie. Ostatecznie wysłano posłów do Moskwy i przedłużono rozejm do 25.12.1533 r. (Ljubawskij, 257).

1533

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie, 20.01-14.02. Zwołany w końcu października na 6.01. Posłowie odmawiali rozpoczęcia obrad, gdyż na obradach nie było posłów wielkopolskich (sejmik w Środzie został prawdopodobnie rozerwany). Posłowie kujawscy, płoccy i sandomierscy odmawiają debaty nad podatkami, gdyż instrukcje zakazują im tego pod nieobecność posłów poznańsko-kaliskich. Ostatecznie uchwalono podatki, ale pod warunkiem, że ustawa podatkowa zostanie zatwierdzona przez sejmiki posejmowe tych województw, które nie były reprezentowane na Sejmie lub ich posłowie przybyli na Sejm z limitata potestas. Zebrany w Środzie sejmik posejmowy poznańsko-kaliski zaakceptował ustawę podatkową, jednak zażądał od króla poręczenia, że uchwalenie na Sejmie podatków pod nieobecność posłów poznańskich i kaliskich nie może stanowić precendensu. Nie debatowano o korekturze praw, choć taki był plan króla. (VC; Uruszczak, Sejm, 40, 68).

1534

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie, 6-28.01. Król nieobecny. Sejm obraduje nad podatkami. Debatę nad projektem korektury praw odłożono do kolejnego Sejmu. Obradujący przesyłają królowi do akceptacji powzięte decyzje; król akceptuje tylko niektóre z nich i te zostają ogłoszone w jego imieniu (VC).

Sejm Wielki Litewski w Wilnie, 15.02-marzec. Chorążowie mieli (każdy w swoim powiecie) desygnować na Sejm dwóch posłów; w połockiem posłów miał wyznaczyć wojewoda. Ta procedura „wyboru” posłów była zmienna (patrz niżej). Na Sejmie uchwalono wojnę z Moskowią. Wojsko miało się zebrać do 23.05, miejscem zbiórki był Mińsk. Uchwalono trzyletni podatek na zaciąg „ludzi służebnych” (wojska) w wymiarze 6 groszy od każdego roboczego wołu lub konia; zapłacić mieli też i ci, którzy wołów ani koni nie mieli, za to mieli ziemię lub ogród; od podatku nie zwolniono ludzi siedzących na tzw. „wolach” (słobodach). Podatki zebrać mieli ziemianie i pod przysięgą potwierdzić, że zgodny jest ze stanem faktycznym. (Ljubawskij, 264)

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie pod nieobecność króla, 30.11.1534-styczeń 1535. Deliberatoria 1.09. Zwołanie Sejmu przed 21.09. Sejmiki 9-19.11. Znane są teksty instrukcji sejmików w Środzie i Proszowicach. Król (przebywający na Litwie) wzywa do radzenia nad sprawami obrony i do przyjęcia korektury praw. Udziela senatowi pełnomocnictwa do zatwierdzenia wyniku obrad w swoim imieniu (Uruszczak Sejm 190).

1535

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie pod nieobecność króla, 25.11-grudzień. Sejmiki w listopadzie. Król wzywa do zajęcia się sprawami obrony, szerzącemu się w kraju bezprawiu i rabunkom oraz przyjęcia korektury praw. Przebieg Sejmu burzliwy do tego stopnia, że prymas Andrzej Krzycki nazwał sejm „azjańskim” (azjatyckim – powiedzielibyśmy dzisiaj). Żądania egzekucjonistów nazywał prymas „plewami”. Egzekucjoniści żądali rewizji przywilejów kościoła, miast oraz Prus Królewskich, pod kątem ich zgodności z prawem pospolitym. Domagano się dla Sejmu prawa kontroli nad wysyłanymi za granicę poselstwami. Żądania te odrzucono, twierdząc, że jest to kompetencja kanclerza, a nie tych, którzy są bardziej oraczami, niż posłami. Sejm uchwalił, że ma zostac dokonana egzekucja praw, polegająca na skasowaniu wszystkich przywilejów miast, klasztorów i kościołów, które byłyby przeciwne prawu pospolitemu. Uchwalono pospolite ruszenie przeciw Mołdawii i Tatarom, jednak sejmiki generalne zamieniły pospolite ruszenie na podatki (VC).

1536

Sejm Wielki Litewski w Wilnie, kwiecień. 25.04 Zygmunt August uroczyście zaprzysięga prawa i wolności Wielkiego Księstwa. Uchwalono zbiórkę pospolitego ruszenia pod Druckiem na dzień 29.06. Nie uchwalono nowych podatków, zapewne dlatego, że wyniki wojny z Moskowią były zniechęcające. 23.05 król wezwał panów rady, by już zawczasu wysłali połowę swych pocztów, a na dzień zbiórki – drugą połowę „водлуг уфалы земское”. Panowie rady zgodzili się pod warunkiem, że połowę pocztów wyślą też inni urzędnicy i dzierżawcy. Ostatecznie zawarto z Moskowią kolejny rozejm (Ljubawskij 268-269).

Sejm Walny Koronny w Krakowie, 11.11.1536-2.02.1537. Zwołany na 1.11. Sejmiki 25.09-19.10. Sejm był widownią zaciekłych sporów między posłami a królem i senatem. Spierano się o nowe cło, o prowadzoną przez królową Bonę akcję skupowania królewszczyzn, posłowie sprzeciwiali się tez nadawaniu urzędów cudzoziemcom. Być może pierwsza w historii narada posłów i senatorów bez udziału króla, ale w jego bliskiej obecności. W wyniku długotrwałych przetargów senatorowie i posłowie przedstawili królowi wspólne stanowisko w postaci tzw. Concordata. Zawierały one potwierdzenie zasady elekcji i przywilejów celnych szlachty, postanowienia o monecie pruskiej, o zakazie posiadania dóbr ziemskich przez mieszczan i in. Król zaakceptował dokument, jednak na skutek sporu o obsadę urzędu kanclerskiego, posłowie rozjechali się do domów. Z uwagi na nieuchwalenie podatków, król i senatorowie zwołali pospolite ruszenie, w nadziei, że skłoni to szlachtę do uchwalenia podatków (VC). Źródła: Ossol 178; Opis sejmu na podstawie rękopisu ks. Stanisława Górskiego. Jest to w zasadzie pierwszy znany diariusz sejmowy.

1537

Nielegalny Sejm rokoszowy koronny we Lwowie, lipiec-wrzesień (Opis sejmu: Orzechowski s. 173). Prawdopodobnie drugie w historii kolokwium szlachecko-senatorskie bez udziału króla (nazywane później colloquium abute rege, semoto rege, absente principe albo in absente rege). Wprawdzie wcześniej odbywały się Sejmy pod nieobecność władcy, teraz jednak narady senatorów i szlachty toczyły się w bliskiej obecności monarchy, lecz bez jego udziału. Inicjatorzy zwołania nielegalnego sejmu rokoszowego zostaną potem postawieni przed sądem. Sejm ten nie przyniósł żadnych rezultatów.

Relacja Orzechowskiego jest w zasadzie drugim diariuszem sejmowym w historii.

Miasto Kraków po raz trzeci otrzymuje potwierdzenie prawa uczestniczenia w Sejmach (Uruszczak, Sejm 42).

1538

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie, 18.01-28.02. Zwołany 20.10 na 6.01. Sejmiki listopad lub grudzień – na wielu z nich doszło do rozłamu i odrębnego wyboru posłów przez senatorów i przez ziemian. Obrady rozpoczęto z opóźnieniem i już od samego początku posłowie wybrani przez ziemian nie chcieli obradować z posłami „senatorskimi”. Pomimo nakazu króla, by obrady toczyć wspólnie, posłowie szlacheccy województwa poznańskiego, kaliskiego, łęczyckiego, krakowskiego i sandomierskiego zamierzali opuścić Sejm. Obrady toczono jednak dalej, uzależniając zgodę na podatki od spełnienia postulatów ruchu egzekucyjnego, sformułowanych na Sejmie 1537 i podczas rokoszu lwowskiego. Na wieść o klęsce wojsk koronnych pod Seretem w bitwie z hospodarem mołdawskim Piotrem Rareszą, obie strony zawarły kompromis. Król przyjął postulaty egzekucjonistów, w zamian za co ci uchwalili stosunkowo wysokie podatki. Konstytucje uchwalono 28.02. Zatwierdzono również wolność elekcji. Podczas Sejmu odbywał się proces przywódców rokoszu lwowskiego. (VC). Opis sejmu na podstawie rękopisu ks. Stanisława Górskiego. Jest to trzeci diariusz sejmowy w dziejach. Inne źródła: Kórnik 218.

Sejm Wielki Litewski w Wilnie, 22.03. Z listu króla do Litwinów: „Хотячы его королевская милость паньство свое великое княжество и подданыхъ его милости тамошнихъ отъ оного непрыятеля своего во впокои ку обороне непрыятелского захованъ былъ, виделося его милости для таковыхъ справъ речи посполитое, отчызны его милости великого князжства литовского, ку зъеханыю вашой милости рокъ положити и местцо указати, то съемъ наменити у Вильни” (Maksimiejko, s. 49).

Wzmianka ciekawa, gdyż w liście tym król Zygmunt używa zwrotu „rzecz pospolita, ojczyzna jego miłości wielkie księstwo litewskie”, co należy tłumaczyć jako „rzecz wspólna, ojcowizna króla wielkie księstwo litewskie”. Użycie terminu „rzeczpospolita” wobec Litwy wydaje się paralelne z terminem „Rzeczpospolita Królestwa Polskiego” użytym przez Kromera, który akurat w tym czasie pracował w kancelarii królewskiej.

Po roku unii lubelskiej 1569 słowo „rzeczpospolita”, zachowując stare znaczenie („rzecz wspólna, rzecz wszystkich”), otrzymuje też nowe znaczenia. Jest synonimem słowa „Sejm”, jak również synonimem unii polsko-litewskiej (angielskie „commonwealth”). W wieku XVIII nabiera kolejnego znaczenia, staje się synonimem słowa „Polska” i jest używane łącznie jako „Rzeczpospolita polska” (polska – jako przymiotnik). Dopiero po rewolucji francuskiej stanie się dla Polaków również synonimem słowa „republika” i słowem bliskoznacznym do słowa „państwo” (ukr. „держава”). Jednakże Ukraińcy nadal używają słowa річпосполіта w historycznym znaczeniu Rzeczypospolitej z lat 1569-1795.

Król polecił, aby każdy wojewoda, starosta i dzierżawca wybrał w swoim powiecie dwóch ziemian i odprawił na Sejm wraz z chorążym powiatowym. Sejm miał się zająć sprawą obrony przeciw Moskowii i Tatarom. Uchwalono podatek w wysokości 20 groszy z ośmiu służeb, z których wystawiano jednego konnego ratnika. Starczyło to na wystawienie 1000 ratników, przeto panowie rady wyprosili u króla, żeby on za swoje pieniądze wystawił drugie tyle (Ljubawskij, 270-271)

Sejm obozowy litewskiego pospolitego ruszenia w Nowogródku, lato-jesień. Na miejscu nieobecni są ziemianie województw południowych, którzy strzegą Kijowa przed Tatarami oraz ziemianie połoccy i witebscy, którzy pilnują zamków przed Moskalami. Z ziemi żmudzkiej stawiło się tylko czterech ciwunów; pozostali oświadczyli, ze zapłacili już serebszczyznę i nie muszą uczestniczyć w pospolitym ruszeniu. Sejm prosi króla o przybycie do Wielkiego Księstwa w związku z zagrożeniem moskiewskim i tatarskim. Co więcej, wylały się pretensje Litwinów na Polaków, którzy brali za żony bogate Litwinki (Tęczyński pojął wdowę po Boguszu), a na wojnę wyprawiali z ich dóbr poczty „досыть надзне, на клячахъ на боронницахъ, зъ ригатинками”., które nie nadawały się ani do straży, ani do walki. Mieli też pretensje o mianowanie „ляшковь” na wysokie urzędy litewskie. Zwracali królowi uwagę, że wielu ziemian nie zjawiło się na pospolite ruszenie bez żadnej przyczyny, szczególnie zaś ziemian żmudzkich. Inni brali udział w weselu wdowy po Boguszu zamiast stawić się w obozie. Litwini żalili się też na pozwy do sądów koronnych, praktykę tę rozpoczął kniaź Ilja Ostrogski, pozywając kasztelana wileńskiego na sąd królewski w Polsce. Inni pozywali panów litewskich przed sąd w Bielsku, znajdujący się na terytorium Wielkiego Księstwa, ale rządzący się prawem polskim. Ljubawskij sądzi, że żale Litwinów pod adresem króla pojawiły się pod ideowym wpływem rokoszu lwowskiego w Koronie (Ljubawskij, 271-282).

Sejm Walny Koronny w Krakowie, 19.12.1538-6.03.1539. Zwołany w październiku na listopad do Piotrkowa, przesunięty z powodu ciężkiej choroby króla oraz przyjazdu posłów zagranicznych na grudzień i do Krakowa. Posłowie wybrani przez ziemian nie akceptują posłów desygnowanych przez senatorów. Nieomal dochodzi do bójki na szable. Szlachta postuluje oszacowanie majątków, weryfikacji indywidualnych przywilejów celnych i targowych, zamknięcie mennicy pruskiej i zabezpieczenie przed zalewem fałszywej monety, inkorporację WKsL, Prus Królewskich, Oświęcimia i Zatora do Korony. Domaga się, by nie powoływać obcych, zwłaszcza Niemców, na urzędy miejskie. Część postulatów szlachty uwzględniono. Zwolniono też przywódców rokoszu Mikołaja Taszyckiego i Marcina Zborowskiego z przysięgi, że stawią się na każde żądanie króla przed sądem (VC; Uruszczak Sejm 68). Źródła: Czart 276, s. 215.

Miasto Kraków po raz czwarty otrzymuje potwierdzenie prawa do uczestniczenia w Sejmach (Uruszczak, Sejm 42).

1539

Czwarty raz król Zygmunt potwierdza prawa Krakowa do uczestniczenia w Sejmach (Uruszczak, Sejm, 42).

1540

Sejm Walny Koronny w Krakowie 17.01-19.03. Zwołany 11.09 na 11.11 do Piotrkowa. 20.10 przeniesiony na 6.01 do Krakowa z powodu choroby króla i planowanego ślubu królewny Izabelli z Janem Zapolyą. Sejmiki: średzki 26.10, główny do wielkopolski w Kole 29.10. Posłowie przedłożyli listę postulatów, a w tym obsadzenia wakującego urzędu hetmana, zamknięcia mennic pruskich i zmiany zasad skazywania za zbrodnię obrazy majestatu. Przypominano królowi, by nie naruszał konstytucji Nihil novi i domagano się obciążenia duchowieństwa ciężarami na rzecz obrony państwa. Na Sejmie obecny był nuncjusz papieski Girolami Rorario oraz poseł arcyksięcia Ferdynanda I, władającego na Węgrzech. Podczas obrad toczył się sąd nad Marcinem Zborowskim, oskarżonym na podstawie zeznań rotmistrza królewskiego Bernarda Pretwicza o spiskowanie przeciw królowi (VC). Posłowie protestują przeciwko uchwałom podatkowym poprzedniego sejmu, podjętym pod nieobecnośc niektórych ziem (Uruszczak Sejm 58).

Sejm Wielki Litewski w Wilnie, czerwiec-lipiec. Listy sejmowe rozesłane w maju. Uchwalono podatek serebszczyznę (Ljubawskij, 284).

1542

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie pod nieobecność króla, 6-26.03. Zwołany 20.10 na 6.01, odłożona na 6.03. Legacja na Sejm 25.11. Konkluzja Sejmu 20.03. Sejmiki: proszowski 17.12, główny małopolski w Korczynie 19.12. Posłowie przedłożyli postulaty egzekucyjne, senat zaaprobował część z nich, inne zaś przesłał do decyzji króla. Uchwalono podatek. Po zakończeniu obrad, senat przygotował pisemne posłanie do króla, zawierające szczegółowo przedstawione wyniki debat sejmowych. W pierwszej części zamieszczono wspólne postulaty posłów i senatorów. Druga część zawierała wyłącznie postulaty poselskie, co do których senat nie zajął wyraźnego stanowiska. Posłowie domagali się m.in. egzekwowania wszystkich statutów, zakazu apelacji do Rzymu, skłonienia duchowieństwa do wspólnego ze szlachtą uchwalania podatków, ponownej rewizji Korektury praw z 1532 roku. Postulowano też, by podskarbi złożył sprawozdanie z zarządzania sumami podatkowymi (VC).

Sejm Wielki Litewski w Wilnie, 1.10. Przebieg Sejmu nieznany (Ljubawskij, 288-289).

1543

Sejm Walny Koronny w Krakowie, 3.02-16.04. Zwołany 30.11 na 21.01 do Piotrkowa, ale zmiana czasu i miejsca na skutek zarazy. Sejmiki w grudniu 1542. Sejm toczy spory wokół propozycji Ferdynanda Habsburga wojny z Turcją. Doszło do starć między szlachtą a duchowieństwem o określenie granic jurysdykcji sadów duchownych. Konstytucji nie przetłumaczono na łacinę, dlatego zachowały się w języku polskim.

1544

Sejm Walny Koronny w Piotrkowie po 6.01-7.03. Zwołany 6.10 na 30.11, odroczony z powodu zarazy i słabego zdrowia króla. Sejmiki w listopadzie. Toczone są narady nad obroną przed Turkami. Posłowie stanowczo żądają unii Korony i WksL. Ustawa o wyprawie wojennej i obronie państwa miała obowiązywać tylko rok, a dalsza jej moc prawna miała zależeć od tego, czy na najbliższy Sejm przybędą posłowie z WksL, prus Królewskich, Oświęcimia i Zatora, i czy zgodzą się ją przyjąć (VC). Królowa Bona blokuje projekt unii polsko-litewskiej (Ljubawskij, 289).

Sejm Wielki Litewski w Brześciu Litewskim, połowa czerwca – połowa października, w ogromnej frekwencji. Omawiana jest sprawa wspólnej obrony z Koroną; 11.09 Litwini deklarują pomoc i proszą o wzajemną pomoc przed Moskowią. Znamienna dyskusja nad tym, kto podejmuje decyzje o obronie i podatkach – król i panowie rada, a pozostali uczestnicy Sejmu milcząco przyjmują. Dyskusja świadczy jednak o podnoszeniu głowy przez szlachtę litewską. Uchwalone zostają zasady popisów ziemskich. Stany Sejmu proszą króla o rozpoczynanie obrad o rozdania wakansów (Ljubawskij, 293-294). Zygmunt I Stary przekazuje władzę nad Wielkim Księstwem Litewskim swemu synowi, Zygmuntowi Augustowi.

1545

Sejm Walny Koronny w Krakowie 14.01-3.03, jednak kancelaria nadal przyjmowała wpisy określone jako in conventione, aż do 6.04. Zwołany 6.09.1644 na 6.01.1545, sejmiki w listopadzie. Na Sejmie znaczna absencja senatorów i posłów wielkopolskich. Stary król nie miał dość sił, aby pogodzić zwaśnione stronnictwa królowej Bony oraz hetmana Tarnowskiego i podkanclerzego Samuela Maciejowskiego. Nie uchwalono powszechnych podatków, a jedynie czopowe w miastach królewskich i biskupich. (Uruszczak Sejm 68; VC).

Sejm Walny Koronny w Krakowie początek grudnia-przed 17.03.1546. Do 22.02 trwały obrady króla i senatu. Zwołany 14.09 na 25.11. Sejmiki w październiku. Posłowie przedłożyli na piśmie 44 propozycje, zmierzające m. in. do usunięcia pozostałości odrębności ustrojowej Mazowsza, żądano zmiany sposobu działania Sejmu, m.in. tego, by król zapraszał na sejm wszystkich senatorów i aby przy radach koronnych i posłach ziemskich uchwalano i konkludowano prace Sejmu. Sejm powinien się odbywać stale w Piotrkowie „na święty Michał” (29.09). Wobec nieustępliwej postawy króla, podatków nie uchwalono, a jedynie pospolite ruszenie. Król z senatorami dodatkowo uchwalili czopowe oraz edykt o monecie.